Vlasi u srednjovekovnom društvu: Između etnije, staleža i mita

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

Analiza istorijske misli akademika Sime Ćirkovića

U modernoj medievistici, radovi akademika Sime Ćirkovića predstavljaju polaznu tačku za razumevanje socijalne dinamike Balkana. Njegov pristup fenomenu Vlaha odbacuje romantičarske simplifikacije i fokusira se na procese društvene transformacije, pravne kodifikacije i postepene asimilacije.

1. Etničko poreklo i pojam „Drugosti“

Ćirković definiše Vlahe kao direktne potomke starosedelaca Balkana koji su, kao romanizovano stanovništvo, preživeli slovensku kolonizaciju. U ranoj fazi srednjeg veka, oni su bili prepoznati kao etnija jasno odvojena od slovenskog korpusa po jeziku, običajima i načinu života.

• Segregacija: Srpski vladari su ovu različitost kodifikovali kroz strogu pravnu segregaciju.

• Zabrana brakova: U hrisovuljama manastira Banjska i Dečani, eksplicitno se navodi zabrana mešovitih brakova između Srba (meropaha) i Vlaha.

• Ekonomski motiv: Ćirković smatra da ova mera nije bila izraz netrpeljivosti, već pokušaj države da spreči prelazak zemljoradnika u pokretniji i poreski povlašćeniji vlaški stalež.

2. Od naroda do staleža: „Zakon Vlahom“

Ključni Ćirkovićev doprinos je objašnjenje kako termin „Vlah“ evoluira iz etnonima u socijalnu kategoriju koja označava stalež stočara-nomada.

• Pravni okvir: Život ove grupacije regulisan je posebnim skupom normi poznatim kao „Zakon Vlahom“ (ius Valachicum).

• Obaveze: Za razliku od kmetova vezanih za zemlju, Vlasi su plaćali fiksne poreze i vršili službu transporta robe karavanima, poznatu kao ponos.

• Definicija: Ćirković navodi da je vlaško pravo bilo instrument države za regulisanje najpokretnijeg dela stanovništva.

3. Vertikalna prohodnost: Slučaj plemstva

Ćirković koristi primer porodice Balšić kako bi ilustrovao proces vertikalne prohodnosti i lingvističke asimilacije.

• Onomastika: On primećuje da je osnova porodičnog imena Balšića romanska, dok su lična imena članova porodice isključivo slovenska.

• Društveni uspon: Balšići su pripadali grupaciji sloveniziranih Vlaha i sloju pronijara, što im je omogućilo brz prodor u redove lokalnog plemstva.

• Šira slika: Sličan obrazac Ćirković prepoznaje i kod hercegovačkih rodova poput Kosača i Miloradovića (Hrabrena).

4. Transformacija identiteta na Zapadu

Dolazak Osmanlija pokrenuo je talas seoba ka zapadu. Ćirković tu primećuje ključni semantički pomak reči „Vlah“.

• Vojna služba: U osmanskom sistemu, Vlasi postaju martolozi i derbendžije sa povlašćenim statusom hrišćanskih spahija ili slobodnih stočara.

• Habzburški odgovor: Austrija 1630. godine donosi Statuta Valachorum, definišući Vlahe kao slobodne vojnike-seljake.

• Konfesionalni identitet: Na zapadnim granicama, termin „Vlah“ prestaje da bude etnička odrednica i postaje sinonim za pravoslavnog hrišćanina.

5. Toponimija i trajno nasleđe

Iako su se Vlasi kao zaseban narod asimilovali, njihovo prisustvo je trajno urezano u geografiju kroz toponime kao što su Romanija, Durmitor, Visitor i Vlašić. Ćirković zaključuje da su oni bili „nevidljivi“ nosioci unutrašnje kolonizacije i razvoja ekonomije.

---

Bibliografske reference:

1. Ćirković, S. (1981). Srbi u srednjem veku. Beograd: Ideje.

2. Ćirković, S. (1970). Istorija Crne Gore II/2. Titograd: Redakcija za istoriju Crne Gore.

3. Ćirković, S. (2004). Srbi među evropskim narodima. Beograd: Equilibrium.

4. Ćirković, S. (1995). Rabotnici, vojnici, duhovnici. Beograd: Equilibrium.

5. Ćirković, S. (1982). Kneževina Srbija i vlaško pitanje.