ŠIFRA ROMANUS: Zašto balkanski Vlasi nisu Rumuni i kako je Vizantija preživela u njihovom imenu

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

Dok je moderna Rumunija u 19. veku svesno „ubila“ Romeja u sebi da bi rodila Evropljanina, balkanski Vlasi su uradili suprotno. Oni su odbili da postanu nacija kako bi ostali jedini autentični potomci Istočnog carstva. Ovo je priča o najvećoj terminološkoj prevari balkanistike.

Pitanje identiteta balkanskih Vlaha decenijama je zatočeno u prokrustovoj postelji moderne balkanistike, koja svaki romanski pomen na poluostrvu automatski pripisuje uticaju moderne rumunske nacije. Međutim, kada balkanski Vlah u planinama Epira, Makedonije ili istočne Srbije za sebe kaže „Juo mis Rumăn“, on ne izgovara lozinku modernog nacionalizma, već aktivira drevnu, fosilizovanu šifru Romanus.

Dok je na severu Dunava ovaj termin podvrgnut svesnoj „hirurgiji identiteta“ kako bi se prilagodio zapadnim idealima nacije-države, na jugu je on ostao poslednji živi eho jedne nestale civilizacije — on je preživeo kao vizantijska, a ne etnička kategorija. Ovaj rad polazi od radikalne, ali istorijski nužne premise: Vlasi nisu Rumuni. Oni su direktni baštinici Romejskog carstva , a njihovo ime nije nacionalna odrednica, već civilizacijski trag unutar osmanske Rumelije.

---

Naslednici Carstva koje nije postojalo

Pojam „Vizantija” je terminološka konvencija uvedena u 16. veku, dok su njeni savremenici državu nazivali Vasilija Romeon (Βασιλεία Ρωμαίων) — Carstvo Rimljana. Unutar njenih granica, naziv Romania (Ρωμανία) označavao je civilizacijski prostor carstva. Taj univerzalni hrišćanski i politički identitet Romeja (Rimljana) postao je zajednički koren za sve romanske grupe, ali se podelio na dva civilizacijska pola.

Severna hirurgija: Kako se kovala moderna Rumunija

Na severu Dunava, naziv România se postepeno kristališe kroz narodni jezik, što potvrđuje i Njakšuovo pismo iz 1521. godine. Međutim, moderna Rumunija u 19. veku vrši svesnu „relatinizaciju“.

• Cilj: Identifikacija sa antičkim, paganskim Rimom i Trajanom.

• Metod: Napuštanje ćirilice i balkanskih kulturnih veza kako bi se stvorio identitet okrenut Zapadu. Ovde reč Roman postaje nacionalna odrednica.

 Eho Rumelije: „Juo mis Rumăn“ kao lozinka, a ne nacija

Balkanski Vlasi ostali su u srcu Rumelije (osmanske administrativne naslednice Vizantije). Njihov identitet nikada nije prošao kroz proces zapadne nacionalizacije. 

Srpski dokaz: Vlasi u senci Dušanovog zakonika

Srpski izvori, poput Dušanovog zakonika i hrisovulje manastira Banjska, pružaju neprocenjive dokaze. Za srpske vladare, oni su „Vlasi“ sa specifičnim pravima (Jus Valachicum). Oni su unutar srpske države živeli kao „Romeji“ koji govore romanskim jezikom, potpuno integrisani u balkanski pravoslavni svet, bez ikakve političke ili kulturne veze sa prostorima preko Dunava.

Intelektualni kolonijalizam i poslednja odbrana Vizantije

Konačna istina o romanskom identitetu na Balkanu ne leži u sličnosti njihovih jezika, već u nepremostivom jazu njihovih sudbina. Nazvati balkanske Vlahe Rumunima nije samo istorijska netačnost – to je čin intelektualnog kolonijalizma. To je pokušaj da se jedno organsko, vizantijsko nasleđe ugura u uske okvire moderne nacionalne države sa kojom nikada nije delilo ni granice, ni snove.

Kada Vlah kaže „Juo mis Rumăn“, on ne traži pasoš u Bukureštu; on svedoči da Vizantija nikada nije sasvim pala dokle god ima onih koji nose njeno ime kao svoju najdublju suštinu. Velika vizantijska prevara se završava ovde, u razumevanju da su Vlasi poslednji slobodni čuvari romejskog koda, preostali tamo gde se istorija više ne piše, već živi.

Literatura:

• Djuvara, N. (2012). O preciznom poreklu rumunskog naroda.

• Iorga, N. (1935). Byzance après Byzance.

• Novaković, S. (1913). Selo.

• Bataković, D. T. (2000). Balkanski narodi i njihove istorijske svesti.

Kolevka je na Balkanu: Kako je akademik Aleksandru Filipide dokazao autohtonost balkanskih Vlaha

Osnivač rumunske filologije u svom kapitalnom delu srušio mit o karpatskom poreklu i dokazao da Vlasi istočne Srbije i Balkana nisu doseljenici.

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

U potrazi za istorijskom istinom o poreklu Vlaha, često se suočavamo sa narativom koji pokušava da prikaže balkanske Vlahe kao neku vrstu „odbehle grane“ ili „dijaspore“ moderne Rumunije. Međutim, kada se zagrebe ispod površine političkih mitova i uđe u sferu ozbiljne, rigidne naučne lingvistike i istoriografije, nailazimo na dokaze koji čitavu tu teoriju okreću naglavačke. Jedan od najmoćnijih naučnih argumenata u odbrani autentičnosti balkanskih Vlaha dolazi iz pera samog osnivača moderne rumunske filologije – akademika Aleksandrua Filipidea (Alexandru Philippide).

Filipide (1859–1933), profesor Univerziteta u Jašiju i član Rumunske akademije, posvetio je svoj život istraživanju korena romanskih govora u istočnoj Evropi. Njegovo monumentalno dvotomno delo „Poreklo Rumuna“ (Originea românilor) predstavlja vrhunac pozitivističke nauke. Za naš blog, Filipideov rad je od neprocenjive važnosti jer on naučno dokazuje šokantnu tezu za sve zastupnike karpatskog mita: glavni centar romanizacije i nastanka istočnoromanskog stanovništva odigrao se južno od Dunava, na unutrašnjem Balkanu.

Alexandru Philippide (1859–1933).
Izvor fotografije: Wikipedia

Lingvistički dokaz: Latinski jezik Balkana je stariji

Filipide je poreklu naroda pristupio kroz strogu analizu jezika, svestan da narod može da izmisli priče i legende, ali da struktura jezika i glasovne promene nikada ne lažu. Detaljno analizirajući vlaške govore na Balkanu i upoređujući ih sa dačko-rumunskim na severu, Filipide ovažava zaključak da vlaški govori na Balkanu poseduju fonetske i leksičke osobine koje su znatno arhaičnije i bliže izvornom vulgarnom latinskom jeziku Rimskog carstva.

To znači da se romanizacija na Balkanu odvijala dublje, temeljnije i znatno duže nego severno od Dunava. Dok je rimska Dakija (današnja Rumunija) bila pod vlašću Rima svega oko 160 godina, Balkan je bio pod direktnim rimskim i ranovizantijskim latinskim uticajem više od pola milenijuma. Filipide zaključuje da je stabilno romansko stanovništvo moglo nastati samo tamo gde je Rim vladao vekovima – na Balkanu.

Istorijski dokazi iz II toma: Istočna Srbija kao antičko utočište

U drugom tomu svog kapitalnog dela, koji je fokusiran isključivo na istorijsku i geografsku rekonstrukciju, Filipide detaljno opisuje šta se dešavalo sa romanskim stanovništvom na Balkanu nakon sloma rimske vlasti.

Za razliku od pseudoistoričara koji tvrde da je prostor današnje istočne Srbije bio potpuno ispražnjen, Filipide objašnjava da su brdsko-planinski predeli južno od Dunava poslužili kao prirodna tvrđava. Kada su u 6. i 7. veku Sloveni, Avari i drugi narodi preplavili balkanske doline, autohtoni balkanizovani Rimljani (preci današnjih Vlaha) nisu pobegli na sever preko Dunava. Prema Filipideovoj istorijskoj rekonstrukciji, oni su se povukli u nepristupačne planinske masive – uključujući Homolje, Kučajske planine i dolinu Timoka. Tu su, u izolaciji, vekovima čuvali svoj rimski identitet i svoj prastari oblik latinskog jezika.

Istorijski obrt: Balkan je kolevka, a ne Karpati

Iz ovih činjenica proističe Filipideova čuvena teorija o migracijama, koja je izazvala priličan nemir među romantičarskim istoričarima u Bukureštu. Filipide do kraja stoji iza teze da se proces formiranja proto-romanskog naroda završio na prostoru južno od Dunava, obuhvatajući teritorije današnje istočne Srbije, Makedonije, Bugarske i Albanije.

Tek znatno kasnije, u razvijenom srednjem veku (oko 12. i 13. veka), delovi ovog autohtonog balkanskog romanskog stanovništva počeli su u velikim talasima da se pomeraju ka severu, naseljavajući prostor današnje Rumunije.

Za našu raspravu ovo je ključni adut: Balkanski Vlasi nisu došli iz Rumunije; naprotiv, preci današnjih Rumuna su otišli sa Balkana! Iz ugla istorijske hronologije koju Filipide postavlja u svom drugom tomu, Vlasi istočne Srbije i Rumuni iz Rumunije su dva bratska naroda koja dele istog pretka, ali su Vlasi ti koji su ostali na izvoru, na svojim vekovnim ognjištima južno od Dunava, dok su Rumuni njihovi daleki rođaci koji su otišli na sever i izgradili drugačiju istorijsku sudbinu.

Rušenje mita o dijalektu

Zvanični nacionalni programi često pokušavaju da balkansko-vlaške govore unize na nivo „dijalekata modernog rumunskog jezika“. Filipideov rad jasno pokazuje koliko je takva tvrdnja naučno neodrživa.

Usled prekida komunikacije nakon dolaska Slovena, prastaro romansko jezičko stablo na Balkanu se definitivno raspalo. Vlaški govori istočne Srbije ostali su izolovani u svom izvornom balkanskom jezgru, nastavivši svoj potpuno samostalan i autentičan razvoj, paralelno sa govorima severno od Dunava, a ne pod njihovim uticajem. Nazivati jezik balkanskih Vlaha „dijalektom rumunskog“ je isto što i tvrditi da je španski jezik dijalekt portugalskog ili rumunski jezik dijalekt italijanskog. Radi se o sestrinskim jezicima koji dele zajedničkog pretka (balkanski latinski), ali imaju potpuno odvojenu istorijsku sudbinu.

Zašto je Filipide neugodan za asimilatore?

Rad akademika Aleksandrua Filipidea je neprocenjiv jer ogoljava motive moderne asimilacije. Ako je osnivač rumunske filologije dokazao da je prostor Balkana izvorište i čuvar najstarijeg romanskog sloja, onda svaki pokušaj da se balkanskim Vlasima nametne savremeni rumunski jezik (koji je veštački standardizovan, književno uobličen i menjan tek u 19. veku) predstavlja nasilje nad istorijom i lingvistikom. Vlasi istočne Srbije imaju svoj istorijski legitimitet koji je stariji od modernih nacionalnih projekata.

Istorijski dug prema svedocima starine

Kada vam sledeći put neko ponudi političku bajku o tome kako su svi Vlasi zapravo Rumuni koji su "prebegli" u Srbiju, dovoljno je da ga uputite na kapitalno delo akademika Aleksandrua Filipidea.

Njegova naučna zaostavština nas uči da balkanski Vlasi nisu nikakva manjina koja je zalutala na Balkan, već živi spomenik antičke istorije ovog prostora. Oni nisu poreklom iz Rumunije, niti su "mlađa braća" moderne rumunske nacije. Oni su svedoci vremena kada je Balkan govorio latinski, i kao takvi, oni su svoji na svome – autentični, nezavisni i jedinstveni čuvari romanskog nasleđa.

Kako je austrijski istoričar kroz gramatiku dokazao da je rumunski jezik rođen na Balkanu

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

U svakoj istorijskoj raspravi dođe momenat kada romantičarske priče o „vekovnim korenima“ moraju da ustupe mesto egzaktnim naukama. Kada je u pitanju poreklo Vlaha i Rumuna, ta egzaktna nauka je lingvistika, a čovek koji je zvaničnoj politici u Bukureštu zadao najveću glavobolju bio je austrijski istoričar i geograf Robert Resler (Robert Rösler, 1836–1874).

Njegova knjiga „Romanske studije: Istraživanja o praistoriji Rumuna” (Romänische Studien), objavljena 1871. godine u Lajpcigu, postavila je temelje teorije koja je u svetskoj nauci poznata kao Reslerova teorija. Resler je uradio nešto genijalno: umesto da veruje političkim pamfletima, on je secirao sâm jezik i dokazao da je moderni rumunski jezik rođen južno od Dunava – na Balkanu.

Evo ključnih lingvističkih, geografskih i genetskih dokaza koji ne ostavljaju prostor za manipulaciju:

 Dokaz zvani „Albanska veza“

Resler i kasniji lingvisti (poput Gustava Vajganda) primetili su šokantnu zakonitost: rumunski i albanski jezik dele oko stotinu potpuno istih, bazičnih reči koje se odnose na planinski život, stočarstvo i domaćinstvo. Ove reči ne potiču ni iz latinskog, ni iz slovenskog jezika – one su ostaci prastarog, autohtonog tračko-ilirskog supstrata.

Pogledajmo te direktne paralele:

• Šubara/Kapa: rumunski căciulă – albanski kësulë

• Jela/Bor: rumunski brad – albanski bradh

• Stariji pastir: rumunski baci – albanski baç

• Ognjište: rumunski vatră – albanski vatrë

Resler je postavio logičko pitanje: kako je moguće da narod koji navodno hiljadu godina izolovan sedi na Karpatima (u današnjoj Rumuniji) deli bazični rečnik sa Albancima koji žive na jugozapadu Balkana?

Odgovor je naučno neumoljiv: preci Rumuna i preci Albanaca su vekovima morali da žive kao prve komšije, na istom prostoru. A taj prostor je unutrašnji Balkan – teritorija koja obuhvata današnju Srbiju, Kosovo, Severnu Makedoniju, Crnu Goru, Bosnu i Hrvatsku. To su izvorne reči balkanskih Vlaha – zapravo romanizovanih Ilira i Tračana – koje potiču iz tog perioda zajedničkog života, pre nego što je deo njih prešao severno od Dunava.

Balkanska gramatika: Zašto Rumuni ne broje kao Italijani?

Ako je rumunski jezik nastao na Karpatima, u potpunoj izolaciji, on bi morao da zadrži klasičnu romansku strukturu kakvu imaju italijanski, španski ili francuski. Međutim, Resler dokazuje da rumunski jezik pripada takozvanom „Balkanskom jezičkom savezu“. On deli jedinstvene gramatičke osobine sa srpskim (naročito torlačkim dijalektom), bugarskim i makedonskim jezikom.

• Brojanje od 11 do 19: Dok Italijani kažu undici i dodici, Rumuni broje preko slovenskog predloga „na“. Oni kažu unsprezece (jedan-na-deset) i doisprezece (dva-na-deset). To je čisto slovenski model koji su Vlasi usvojili kroz vekovni suživot sa južnim Slovenima na Balkanu.

• Član na kraju reči: U rumunskom se određeni član stavlja na kraj reči (npr. lup – vuk, lupul – vuk-ov / taj vuk). Ova pojava ne postoji u latinskom, ali postoji u bugarskom, makedonskom i našem torlačkom govoru u istočnoj Srbiji.

Jezik se ne menja dekretom preko noći. Ove duboke gramatičke strukture dokazuju da je rumunski jezik „skuvan“ u istoj balkanskoj laboratoriji u kojoj su nastajali i južnoslovenski govori.

 Muk u jeziku: Gde su nestali Goti?

Preko teritorije današnje Rumunije (Dakije) su nakon odlaska Rimljana stotinama godina gospodarila moćna germanska plemena – Goti, Gepidi i Langobardi. Da je romansko stanovništvo sve vreme živelo tamo, u njihovom jeziku bi moralo da ostane mnoštvo starih germanskih reči, baš kao što ih ima u francuskom ili španskom.

Resler je dokazao frapantnu činjenicu: u izvornom rumunskom jeziku nema nijedne jedine reči iz gotskog ili gepidskog jezika. Kako je moguće da proživiš vekove sa Gotima, a da ne primiš ni jednu njihovu reč? Moguće je samo ako u to vreme nisi bio tamo. Dok su Goti vladali Karpatima, romanska masa je bila bezbedna na Balkanu, pod zaštitom rimskih i vizantijskih bedema.

Geografski otisak: Planine koje govore romanskim jezikom

Ako je romanska masa provela srednji vek na Karpatima, logično bi bilo da su tamošnjim velikim rekama i starim planinama dali svoja imena. Međutim, u današnjoj Rumuniji najstariji geografski nazivi (toponimi) su slovenski, ugarski (mađarski) ili kumanski (npr. reke Bistrica, Prut, Dâmbovița, Crasna).

Sa druge strane, unutrašnji Balkan – a naročito planinski prostori istočne Srbije, Crne Gore i Bosne – bukvalno vrvi od prastarih vlaških naziva koji svedoče o tome gde su se romanski stočari povukli pred slovenskim naseljavanjem:

• Durmitor: planina čije ime vuče koren direktno iz romanskog/vlaškog glagola za spavanje (dormire – planina koja spava).

• Visitor: planina čije ime označava vidikovac, mesto sa kog se pruža pogled (vedea / vizat).

• Romanija: planina u Bosni koja svojim imenom direktno svedoči o prisustvu "Romana" (rimskih građana) koji su tu čuvali svoj identitet.

 Istorijski vakuum: Zašto i kada se desila seoba na sever?

Kritičari Reslera često postavljaju kontratezu: „Ako su Vlasi nastali na Balkanu, zašto su se odjednom preselili na Karpate u srednjem veku?“ Istorijski izvori i demografija daju jasan odgovor.

Tokom 12. i 13. veka, pritisak vizantijskih poreza i feudalizacija u ranoj srpskoj državi (gde su Vlasi zakonski definisani kao poseban stalež nomadskih stočara) naterali su deo vlaške populacije da se pomera ka severu u potrazi za slobodnim ispašama.

U isto vreme, nakon stravične provale Mongola i Tatara u 13. veku, teritorija današnje Rumunije ostala je demografski potpuno pusta. Ugarski (mađarski) kraljevi su, želeći da obezbede i nasele svoje prazne severne granice, planski pozivali i nudili velike povlastice vlaškim pastirima sa Balkana da pređu Dunav i nasele karpatske vrleti.

 Paleogenetika potvrđuje Reslera

Dok lingvistika proučava kako su se kretale reči, moderna genetika mapira kako su se kretali stvarni ljudi. Velika naučna studija iz decembra 2023. godine, objavljena u prestižnom časopisu Cell pod vođstvom tima sa Univerziteta Harvard i španskog Instituta za evolucionu biologiju, analizirala je genom preko stotinu ljudi koji su živeli na Balkanu u poslednjih 2.000 godina.

Rezultati su doneli ključne naučne uvide:

• Genetski procep u Dakiji: Kada su Huni, Goti i Gepidi protutnjali teritorijom današnje Rumunije nakon što su je Rimljani evakuisali 271. godine, genetski kontinuitet starog stanovništva je potpuno pukao. To direktno ruši teoriju o „kontinuitetu na Karpatima“ i dokazuje Reslerovu tezu o povlačenju romanske mase na jug.

• Zajednički genetski bazen: Kada posmatramo savremene genetske grafikone (PCA), moderni Rumuni su genetski gotovo identični Srbima i Bugarima, a ne Italijanima ili Francuzima.

• Slovenski genetski pečat severno od Dunava: Današnja populacija Rumuna ima oko 40-50% genetskog nasleđa koje potiče od slovenskih migracija iz 6. i 7. veka. Da su proveli srednji vek izolovani na Karpatima, taj udeo bi bio drastično manji. Čenjenica da dele isti genetski profil sa Srbima dokazuje da se mešanje naroda odigralo na istom mestu – unutrašnjem Balkanu.

Genetska bliskost naroda na Balkanu. Извор: Reddit

Gornji grafikon (C i D) jasno pokazuje da se današnja populacija Rumuna (narandžasti trouglovi) preklapa sa Srbima (braon) i Bugarima (zeleni). Svi zajedno imamo oko 40-50% genetskog nasleđa koje potiče od slovenskih migracija u 6. i 7. veku, dok ostatak čini autohtoni balkanski supstrat (paleo-balkanski narodi).

 Reslerov naučni štit

Robert Resler je svojim radom podigao neprobojan naučni štit za sve balkanske Vlahe. Njegova istraživanja pokazuju da su Vlasi u istočnoj Srbiji zapravo ostali na matičnom tlu – na mestu gde je taj jezik i nastao kroz susret romanizovanih Ilira i Tračana sa nadolazećim Slovenima.

Kada moderna politička propaganda sa severa pokuša da vlaške govore proglasi pukim „dijalektom“ ili „uvezenom manjinom“, Reslerov rad i moderna genetika nas podsećaju na istorijsku istinu: balkanski vlaški govori su izvorni svedoci rađanja tog jezika na Balkanu. Severno od Dunava je samo teritorija na koju je taj autohtoni balkanski proizvod vekovima kasnije izvezen, i gde je tek u 19. veku, kroz državne škole, pretvoren u modernu naciju.

Referenca za rasprave i blog: Robert Rösler, Romänische Studien: Untersuchungen zur älteren Geschichte Romäniens, Leipzig, 1871.

Neagu Đuvara: Balkanski Vlasi su autohtoni starosedeoci, a ne rumunska dijaspora

Detalji autentične narodne nošnje balkanskih Vlaha.                           

Izvor: Svilen Konac

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

Kada o očuvanju autentičnosti balkanskih Vlaha govorimo kroz prizmu stroge istorijske nauke, ime Neagua Đuvare (Neagu Djuvara) zauzima posebno mesto. Ovaj svetski priznati istoričar, diplomat i profesor, koji je doktorirao na pariskoj Sorboni, posvetio je dobar deo svog plodnog naučnog rada demitologizaciji istorije jugoistočne Evrope. Pripadajući i sam, po majčinoj liniji, staroj i uglednoj aromunskoj (vlaškoj) porodici, Đuvara je pitanju balkanskih Vlaha pristupao bez nacionalističkih strasti, sa hirurškom preciznošću i naučnim poštenjem.

U svojim radovima, pre svega u knjizi „Kratka istorija Rumuna ispričana mladima“ (O scurtă istorie a românilor povestită celor tineri), Đuvara je ostavio neoborive dokaze o tome zašto balkanski Vlasi predstavljaju potpuno autohton, nezavisan narod koji se ne može podvoditi pod pojam moderne rumunske nacije.

 Jirečekova linija kao nepremostiva geografska granica

Jedan od ključnih argumenata koje Đuvara iznosi u prilog autohtonosti balkanskih Vlaha jeste oslanjanje na čuvenu Jirečekovu liniju. Ova istorijsko-geografska granica, koju je postavio češki istoričar Konstantin Jireček, jasno deli Balkan na sferu latinskog uticaja (severno od linije) i sferu grčkog uticaja (južno od nje) tokom antičkog perioda.

Profesor Neagu Đuvara (1916–2018). Izvor: Wikipedia

Đuvara naglašava da su balkanski Vlasi  nastali procesom dugotrajne romanizacije starosedelaca južno od ove linije – dakle, u planinskim masivima Pinda, Epira, Tesalije i Makedonije. On kategorički odbacuje teze zvaničnog Bukurešta o navodnim masovnim migracijama Rumuna sa Karpata ka jugu tokom ranog srednjeg veka. Za Đuvaru, balkanski Vlasi su tu gde jesu od samog početka. Oni su proizvod specifične romanizacije južnih Tračana i Ilira, koji nikada nisu imali geografsku, političku ni administrativnu vezu sa teritorijom današnje Rumunije.

 Hiljadugodišnji jezički raskol: Sestrinski jezici, a ne dijalekti

Kao oštar kritičar zvanične političke lingvistike, Đuvara je neumorno ponavljao da je vlaški jezik poseban istorijski jezik, a ne puki „dijalekt modernog rumunskog“.

Iako oba jezika vuku koren iz balkanskog vulgarnog latinskog, Đuvara ukazuje na to da je do definitivnog pucanja te jezičke zajednice došlo pre više od hiljadu godina, dolaskom Slovena i prekidom komunikacije. Usled potpune geografske izolovanosti, vlaški govori na Balkanu razvijali su se samostalno, zadržavajući duboke latinske arhaizme koji su na severu davno izgubljeni ili zamenjeni tokom kasnijih reformi. Đuvara je smatrao da je proglašavanje vlaškog jezika dijalektom zapravo politički, a ne naučni pokušaj brisanja kulturnog identiteta jedne autentične zajednice.

Potpuno različita etnogeneza i društveni razvoj

Dok se etnogeneza današnjih Rumuna odvijala na karpatsko-dunavskom prostoru u stalnom kontaktu sa severnim i istočnim Slovenima, a kasnije pod mađarskim i austrijskim uticajem u Transilvaniji, balkanski Vlasi su delili sudbinu unutar Vizantijskog carstva i u stalnoj simbiozi sa Grcima i južnim Slovenima.

Đuvara ističe da kroz ceo srednji vek ne postoji nikakav koncept zajedničke nacionalne svesti između ove dve grupe. Vlah sa Balkana nije imao nikakvo kolektivno sećanje, tradiciju niti političku sponu sa dunavskim kneževinama Vlaškom i Moldavijom. Pokušaj da se svi ovi narodi retroaktivno proglase „Rumunima“ je, prema Đuvari, grubo kršenje istorijskog konteksta i naučne istine.

 Razobličavanje političke propagande iz 19. veka

Đuvara se u svojim delima nije libio da otvoreno i oštro kritikuje kulturnu politiku same Kraljevine Rumunije s kraja 19. i početka 20. veka. On detaljno opisuje kako je zvanični Bukurešt masovno finansirao škole i crkve na Balkanu, pokušavajući da od tamošnjih Vlaha veštački stvori „Rumune“.

Đuvara ovaj proces naziva čistom geopolitičkom instrumentalizacijom. Rumunska država tada nije delovala iz altruizma, već je želela da iskoristi balkanske Vlahe kao puku monetu za potkusurivanje u pregovorima oko podele otomanskih teritorija tokom Balkanskih ratova. Ta agresivna kampanja asimilacije nanela je veliku štetu samim Vlasima, uvlačeći ih u tuđe sukobe i primoravajući ih da uče standardni rumunski jezik koji im je bio potpuno stran i nerazumljiv.

Autentično nasleđe koje obavezuje

Zaveštanje profesora Neagua Đuvare jeste naučna istina pročišćena od državne mitomanije. Njegov rad jasno dokazuje da su balkanski Vlasi samorodan, autentičan i ponosan balkanski narod. Oni nisu plod migracija sa severa, niti zaostala grana karpatskog stabla.

Kao čuvari najstarijeg romanskog sloja na Balkanu, Vlasi imaju punu istorijsku i naučnu potvrdu svog jedinstvenog identiteta – potvrdu koju potpisuje upravo jedan od najvećih i najpoštenijih istoričara koje je Rumunija ikada imala.

Demitologizacija istorije: Kako Lucijan Boja ruši mit o zajedničkom poreklu Vlaha i Rumuna

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

Pokušaji da se celokupno romansko stanovništvo socijalističke i moderne Rumunije, kao i svi autohtoni Vlasi južno od Save i Dunava, podvedu pod zajednički, jedinstveni nacionalni imenitelj, predstavljaju klasičan primer politizovanog narativa 19. i 20. veka. U naučnoj zajednici koja drži do izvora i metodologije, ovaj konstrukt je odavno doživeo ozbiljne udarce. Jedan od najzaslužnijih ljudi za ogoljavanje ovih mitova jeste Lucijan Boja (Lucian Boia), profesor emeritus Univerziteta u Bukureštu i jedan od najcenjenijih savremenih rumunskih istoričara.

Njegovo kapitalno delo „Istorija i mit u rumunskoj svesti“ (Istorie și mit în conștiința românească) izazvalo je svojevremeno intelektualni zemljotres u Rumuniji, jer je naučno i hladnokrvno demontiralo državne mitove na kojima su insistirali kako romantičari 19. veka, tako i Čaušeskuov nacional-komunistički režim.

Za naš blog, Bojin rad je od ključne važnosti jer nudi jasne naučne odgovore na pitanje: Zašto su balkanski Vlasi zaseban istorijski i etnički entitet u odnosu na Rumune?

 Problem retroaktivnog nacionalizma: „Vlah“ nije isto što i „Rumun“

Boja upozorava na jednu od najvećih metodoloških grešaka moderne rumunske istoriografije – retroaktivno učitavanje nacionalnog identiteta u srednji vek i antiku.

Pre 19. veka, termin Vlah bio je opšti egzonim (naziv koji su koristili drugi narodi – Grci, Sloveni, Mađari, Nemci) za sve zajednice u istočnoj i jugoistočnoj Evropi koje su govorile nekim od istočnoromanskih jezika. Međutim, Boja naglašava da lingvistička srodnost nije implicirala i zajednički nacionalni identitet.

Moderna rumunska nacija je veštački konstrukt nastao tek sredinom 19. veka (spajanjem Kneževina Vlaške i Moldavije 1859. godine). Pokušaj da se svaki istorijski pomen reči „Vlah“ na Balkanu automatski prevede kao „Rumun“ predstavlja grubu manipulaciju. Balkanski Vlasi nikada nisu bili deo tog političkog i državotvornog projekta, niti su delili isto kolektivno sećanje sa stanovništvom severno od Dunava.

Različita etnogeneza: Slom „čistog dačkog kontinuiteta“

Zvanični Bukurešt je decenijama forsirao priču o direktnom, gotovo netaknutom kontinuitetu antičkih Dačana i Rimljana. Boja je ovaj mit potpuno urušio iznoseći istorijske činjenice:

• Nestanak Dačana: Tokom Trajanovih ratova početkom 2. veka, muško dačko stanovništvo je masovno desetkovano, a teritorija Dakije je pretrpela radikalnu, agresivnu kolonizaciju ljudima iz svih delova Rimskog carstva.

• Kratki rimski period: Rimska Dakija (severno od Dunava) bila je pod vlašću Rima svega oko 160 godina (do Aurelijanovog povlačenja 271. godine). To je previše kratak period za formiranje stabilnog, čistog etnosa koji bi preživeo naredne vekove seobe naroda.

Boja objašnjava da je rumunski etnos zapravo kasniji, sinkretički proizvod ogromnog mešanja sa Slovenima severno od Dunava, dok je etnogeneza balkanskih Vlaha južno od Dunava tekla potpuno drugim tokom. Balkanski Vlasi svoj koren vuku iz romanizacije južnih Tračana, Ilira, Dardanaca i zajednica koje su vekovima bile pod uticajem grčke i vizantijske kulturne sfere. Ove dve grupe nisu delile istu teritoriju, istu administraciju, niti isti etnički supstrat.

Kritika rumunskog kulturnog imperijalizma na Balkanu

Posebno zanimljiv deo Bojine analize odnosi se na kraj 19. i početak 20. veka, kada je novostvorena Kraljevina Rumunija počela da sprovodi agresivnu propagandu među Arumunima i ostalim Vlasima na prostoru Makedonije, Albanije, Grčke i Srbije.

Bukurešt je otvarao rumunske škole, finansirao crkve i ubeđivao balkanske Vlahe da su oni „Makedo-Rumuni“. Boja ovaj proces jasno definiše kao političku instrumentalizaciju. Rumunija nije delovala iz altruizma ili „bratske ljubavi“, već je koristila balkanske Vlahe kao monetu za potkusurivanje i geopolitički pritisak na susedne balkanske države (Grčku, Bugarsku i Srbiju) tokom Balkanskih ratova.

Paradoks je bio očigledan: balkanski Vlasi nisu razumeli standardni, veštački relatinizovani rumunski jezik, niti su imali ikakve veze sa karpatskim prostorom. Boja pokazuje da je ovaj pokušaj asimilacije bio neprirodan i istorijski neutemeljen.

 Jezički raskol i očuvanje arhaičnosti

Dok je moderna rumunska država u 19. veku izvršila radikalnu i veštačku „čistku“ svog jezika (namerno izbacujući slovenske elemente i uvozeći francuske i italijanske neologizme kako bi se približili Zapadu), balkanski Vlasi su ostali izolovani.

Boja ukazuje na to da su različite romanske zajednice razvile potpuno drugačije društvene modele. Dok su Vlasi na severu kreirali sedelačku, feudalnu državnu strukturu, balkanski Vlasi su zadržali transhumantno stočarstvo (sezonsko kretanje) ili su postali urbani trgovci (poput čuvenih Cincara). Ta vrsta izolacije od Bukurešta omogućila je vlaškim govorima na Balkanu da zadrže izvorne latinske arhaizme i zasebne gramatičke strukture koje su se razvijale nezavisno više od hiljadu godina.

 Nauka na strani autentičnosti

Rad Lučijana Boje je od neprocenjive vrednosti upravo zato što dolazi iz samog srca rumunske akademske zajednice. Njegova demitologizacija jasno poručuje: istorija se ne može prekrajati radi modernih nacionalnih programa.

Balkanski Vlasi nisu „dijaspora“ Rumunije, niti su odbegla grana rumunskog naroda. Oni su autohtoni, originalni čuvari romanskog nasleđa na Balkanu, čiji su etnički koreni, istorijska sudbina i jezik potpuno autohtoni i nezavisni od Karpata. Svaki pokušaj brisanja te posebnosti u ime zajedničkog „rumunskog“ imenitelja nije ništa drugo do nastavak prevaziđenih političkih mitova iz 19. veka.

BALKANSKI VLASI: ROĐENI ZA ASIMILACIJU ?

 

Vlasi su balkansko stanovništvo romanskog govornog područja koje je nekada karakterisao transhumantan način života. Među njihovim mnogim drugim karakteristikama, mora se ubrojati i neobičan način da se oni koji ih proučavaju dovode u pitanje njihove najosnovnije predstave o etničkim grupama i kulturnom opstanku.

Sve počinje njihovom genezom: Rimljani su osvojili Makedoniju u drugom veku pre nove ere, mešajući se sa autohtonim balkanskim narodima. Autohtoni balkanski narodi. Vlasi su potomci ove unije. Iako im je jezik sličan rumunskom, Vlasi se nalaze na priličnoj udaljenosti od Rumunije u Grčkoj, Albaniji, Bugarskoj, Jugoslaviji i Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji.

Glavne odlike Vlaha dugo su bili njihov romanski jezik i njihovo preseljenje, koje je podrazumevalo migraciju između letnjih (visorskih) i zimskih (nizinskih) pašnjaka. Iako je danas relativno mali broj Vlaha pravi transhumanti, oni koji su zadržali vlaški identitet i dalje su skloni letnjim izletima u svoja planinska sela. Pošto na vlaškom ima malo knjiga i nema standardizovanog pisma, vlaška kultura je brzo gubila tlo pod nogama modernog napretka u komunikacijama, od knjiga i škola do satelita i MTV-a.

Paralelno sa ovim promenama išao je užurbani tempo izgradnje balkanske države, uključujući ubrzane napore za asimilaciju manjina. Nekada u potpunosti sadržani u (turskom) Otomanskom carstvu, početkom ovog veka Vlasi su bili podeljeni između modernih balkanskih država. Tada se njihovo stanovništvo procenjivalo na 500.000; nedavne procene navode manje od polovine tog broja. Brojke vlaškog stanovništva je notorno teško potkrepiti; najnoviji naučnik koji je proučavao Vlahe, profesor Tom Vinifrit sa Univerziteta Vorvik u Engleskoj, procenio je 1987. da u Grčkoj ima 30.000 Vlaha i 20.000 u Albaniji, Jugoslaviji, Bugarskoj i Rumuniji. (Od tada mu je dozvoljeno da putuje širom Albanije i sada procenjuje da bi ta poslednja cifra mogla biti pet do deset puta veća.) Zajednice Vlaha postoje i u zapadnoj Evropi, Severnoj Americi,

Situacija izgleda prilično jednostavna: još jedna etnička i lingvistička grupa nestaje pod ravnodušnim džogernautom modernosti. Ipak, u slučaju Vlaha, negativni efekti asimilacije nisu tako jasni. Kako to biva, oni su sami proizvod uspešne asimilacije.

Jedan od preteča moderne zapadne civilizacije bila je civilizacija starog Rima. Pre dve hiljade godina, Balkansko poluostrvo južno od Dunava je možda bilo raznoliko kao i danas; tu su bili Tračani, Iliri, Epiroti, Makedonci, Grci, Skiti i mnogi drugi. Iako je sećanje na Rim odavno izgubljeno, oni koji su romanizovani stvorili su novu balkansku grupu koja sebe u većini slučajeva naziva Rumani ili Arumani . Autsajderi su, kao i obično, izmislili mnoštvo drugih imena: Vlasi, Kucovlasi, Cincari, Karaguni, Čobani, Vlasi i Makedonci-Rumuni, da spomenemo samo neka.

Po svemu sudeći, kada je rimsko osvajanje završeno, proces usvajanja rimskog jezika bio je prilično pasivan. Umesto da to nametnu lokalnim stanovnicima, Rimljani su gradili puteve, mostove i druga sredstva komunikacije; negovali su industrije i tržišta; i, što je možda najvažnije, tokom vekova otvorili su ogromnu novu oblast mogućnosti u vojsci i administraciji. Proces romanizacije dao je domorodačkim grupama ulazak u razvijeniji kolektivni entitet i civilizaciju. Dve hiljade godina kasnije, dešava se još jedno osvajanje Balkanskog poluostrva, ne na vrhu mača, već na dodir daljinskog upravljača za TV. Teško je tvrditi da je asimilacija zlo koje Vlasi moraju izbegavati, kada je upravo asimilacija iznedrila Vlahe.

Vlasi nas teraju da dovedemo u pitanje i druge negovane pojmove, poput onog o „autohtonim grupama“. Može se tvrditi da Vlasi predstavljaju starosedelačke grupe." Može se tvrditi da Vlasi predstavljaju autohtone balkanske narode koji su nastavili da opstaju na svojim pradedovskim zemljama - iako govore novim jezikom - nakon dolaska Rimljana. Međutim, koliko znamo, oni su grupe koje su i same bile indoevropski osvajači koji su se tek naselili na Balkanu pre mnogo hiljada godina. Gde povlačimo crtu u našoj potrazi za legitimitetom koji se daje titulom "autohtoni"?

Konačno, čak i površno upoznavanje sa Vlasima nateraće svakoga da se zapita šta je to etnička grupa. Da li je to zajednički jezik, religija, kultura ili neka druga takva „barijera“ za autsajdere? Vlasi su poznati po lakoći asimilacije. Međutim, kada se zapravo ne asimiliraju, poznati su po tome što svoj vlaški identitet drže u rezervi, da bi se isticali kada za to postoje povoljne okolnosti. Upravo je u članku o Vlasima antropolog Mjurijel Dimen Šajn odlučio da postavi staro pitanje na sasvim nov način: „Kada je etnička grupa?“ (kurziv dodao autor)

Vlasi tako predstavljaju fascinantnu studiju slučaja tradicionalnog društva koje se prilagođava savremenom životu. Oni pružaju vredan kontrast sa mnogim grupama čija se nevolja obično prikazuje na ovim stranicama. Ali koliko god da se razlikuju po pojedinostima, opšti nacrt njihove istorije je uglavnom isti: savremeni svet nije bio prijateljski nastrojen prema njihovom opstanku kao etničkoj grupi.

Narod bez istorije?

Iako je poreklo Vlaha prilično jednostavno, njihov trag je teško pratiti kroz istorijske zapise. Romanizacija Balkanskog poluostrva počela je u kasnim fazama Rimske republike, a nastavila se i pod ranim Carstvom. Latinski je ostao jezik zvaničnika u Istočnom rimskom (vizantijskom) carstvu sve do šestog veka nove ere, kada je grčki počeo da dominira. Ali u udaljenijim predelima Balkanskog poluostrva razvio se novi romanski jezik. Danas dve balkanske grupe vuku svoje poreklo od ovih romanskih govornika: Rumuni, severno od reke Dunav, i Vlasi, na jugu.

Iako postoji jaz od nekoliko stotina godina u istoriji Rumuna, čini se da su Vlasi postojali na južnom Balkanu (iako ne nužno na istim preciznim lokacijama) od rimskog osvajanja. Ovde ulazimo u burne vode balkanske istorije, koja je redovno bila podređena aktuelnim nacionalnim imperativima. U ovom slučaju, i Rumuni i Mađari žude za Transilvanijom i nastojali su da legitimišu svoje pretenzije na nju potvrđujući istorijski prioritet u tom regionu. Dakle, Mađari teoretišu da su Rumuni zaista Vlasi sa južnog Balkana koji su se doselili severno od Dunava tokom srednjeg veka (tj. nakon dolaska Mađara). Rumuni odgovaraju tvrdnjom da su potomci autohtonih Dačana severno od Dunava koji su, iako su ih Rimljani osvojili i delimično asimilovali, nastavili su da postoje u svim sadašnjim rumunskim zemljama od antike. Rumuni Vlahe vide naizmenično kao autohtone Tračane južno od Dunava koji su romanizovani (Dačani su bili tračko pleme) i kao Rumune sa severa Dunava koji su migrirali na jug.

Etnički sukob, izgradnja države i asimilacija

Kao i kod drugih etničkih grupa, svest i primarna lojalnost Vlaha odavno su vezani za njihovo neposredno okruženje – rod, selo, planinu, dolinu – a ne za bilo koji nacionalni koncept. Takve ideje su se rodile u zapadnoj Evropi početkom devetnaestog veka, i tek od tada su Vlasi i drugi počeli da vide sebe kao deo „nacije“. Dok su Rumuni na kraju u devetnaestom veku nastavili da stvaraju sopstvenu nacionalnu državu, Vlasi su, zbog svoje blizine grčkom stanovništvu, sve više dolazili pod uticaj grčke kulture. U stvari, sve balkanske grupe tokom otomanske okupacije bile su obeležene fluidnošću sa kojom su usvajale aspekte kulture jednih drugih. Ovo se posebno odnosilo na grčku kulturu, koji ne samo da je preovladavao kroz pravoslavnu crkvu već je bio i jezik trgovine i trgovine – toliko da je napredovati kao trgovac značilo postati „grk“. Međutim, kada je nacionalizam postao sila u evropskom političkom životu u devetnaestom veku, ovaj relativno miran balkanski suživot je prekinut. Kako je osmanska snaga u Evropi bledela, različite balkanske nacionalne grupe počele su da se bore oko preostalih turskih zemalja na poluostrvu.

Nacionalistički pokret je počeo među bogatim vlaškim trgovcima u Beču i Budimpešti početkom devetnaestog veka. Međutim, rumunska država u usponu ubrzo ju je kooptirala, proglašavajući Vlahe davno izgubljenim srodstvom i ulažući velike sume u rumunske škole i crkve za njih. Dok su istinska bratska osećanja svakako postojala u romantičnom obliku ranog nacionalizma, Rumuni su se takođe nadali da će iskoristiti Vlahe kao monetu za pregovaranje u svojim teritorijalnim pretenzijama prema susednim balkanskim zemljama. Ovaj rumunski nacionalistički pokret doveo je do nove etničke oznake Macedoromani, „Makedo-Rumuni“, što je značilo da su Vlasi jednostavno Rumuni koji su slučajno došli u Makedoniju. Ali grčka država se usprotivila rumunskom pokretu, a Vlasi su se ubrzo potom podelili na progrčke i prorumunske frakcije.

Sukob je izbio i na akademskom frontu. Grčki nacionalisti, nastojeći da dokažu grčki istorijski prioritet i kontinuitet u Makedoniji od antike (tj. pre dolaska Slovena), usvojili su teoriju da su Vlasi zaista „vlahofoni Heleni“, odnosno Grci po „rasi“ koji su imali naučio romanski jezik. Iako ova teza nikada nije bila podržana izvan Grčke, uživala je izuzetnu moć i među Grcima i među helenizovanim Vlasima. Njegov uticaj na vlaški identitet je bio ogroman - ako je neko "biološki" Grk, a njegov latinski idiom samo anomalija, zašto onda zaista ne napustiti taj idiom i vratiti se svojoj pravoj "rasi?"

Moderni nacionalizam podelio je Vlahe na druge načine. Nekada u potpunosti sadržane u Otomanskom carstvu, različite vlaške teritorije su bile rasparčane zajedno sa tim carstvom tokom većeg dela 19. veka da bi se formirale ili proširile moderne balkanske nacionalne države. Vlasi u ovom procesu nikako nisu bili pasivni: kada je 1881. godine predloženo ustupanje Tesalije od Otomanskog carstva Grčkoj, veliki broj Vlaha uputio je protest sultanu. U peticiji su navedeni njihovi strahovi od asimilacije od strane ekspanzivne grčke države, kao i činjenica da je nova granica presekla glavni put migracije sever-jug za transhumantne vlaške ovčare. Ali njihovi protesti su prošli bez posledica. Do 1918. Vlasi su praktično podeljeni između Grčke, Bugarske, Albanije i onoga što je trebalo da postane Jugoslavija.

Preporod i obnovljeni sukob

Tokom međunarodnog „etničkog preporoda” osamdesetih godina prošlog veka, činilo se da bi se situacija Vlaha mogla promeniti. Emigrantske zajednice u Americi i zapadnoj Evropi su se po novom zainteresovale za svoju kulturu i jezik i ohrabrile svoje sunarodnike na Balkanu da učine isto. U isto vreme, u Grčkoj je osnovan Panhelenski savez vlaških kulturnih društava kao krovna organizacija za udaljena vlaška sela u zemlji. U Jugoslaviji su pravljeni ustupci Vlasima koji su nastojali da očuvaju svoju kulturu – objavljivane su knjige, štampane ploče, osnivane organizacije, emitovane TV i radio emisije. Alternativa destruktivnoj rumunsko-grčkoj dihotomiji takođe se pojavila kada je jedan broj Vlaha u Francuskoj, Nemačkoj, Americi i Grčkoj prvi put istupio da potvrdi vlaški identitet.

Ali – možda je to odgovor na oživljavanje osamdesetih godina – etnički ponos je ustupio mesto etničkom čišćenju 1990-ih, sa velikim posledicama po kulturni opstanak. Za Vlahe je prvi udar bio 1991. godine, kada je kriza između Grčke i Bivše Jugoslovenske Republike Makedonije podstakla nacionalistička osećanja sa obe strane te granice. Vlasi u Grčkoj su, pre svega, samo stidljivo tvrdili svoju etničku pripadnost, pošto grčka država tvrdi da nema etničkih manjina unutar svojih granica. Makedonski problem je učinio gotovo nemogućim afirmaciju bilo kakvog negrčkog identiteta.

Slična dešavanja su se desila i sa druge strane granice u Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji. Tamošnji Vlasi su pre raspada Jugoslavije bili organizovani u nekoliko udruženja. Oni su sada priznati kao manjina u Ustavu Republike Makedonije i uživaju u televizijskim i radio emisijama na svom jeziku. Makedonska kriza ih je, međutim, ponovo učinila pijunom u borbi za vlast, pri čemu su i slovenski Makedonci i Grci polagali pravo na lojalnost Vlaha. Slovenski makedonski ultranacionalisti, očigledno plašeći se posledica ukoliko ne budu činili manje od apsolutne većine u toj krhkoj, multietničkoj republici, zapretili su osvetom Vlasima koji sebe klasifikuju kao bilo šta drugo osim „makedoncima“. Tada je susedna Grčka počela da tvrdi „

Drugi udarac zadat je kada su se odnosi između Grčke i Albanije naglo pogoršali prošle godine zbog stanja grčke manjine u južnoj Albaniji. Jedno od iznenađujućih otkrića koje su zapadni posetioci Albanije napravili kada je počela da se otvara 1990-ih bila je veličina tamošnje vlaške zajednice, dr Vinifrit, koja je obilazila južnu Albaniju u poslednje 3 godine, sada navodi broj albanskih Vlaha do 200.000 – ogromna cifra s obzirom na to da je Vinifrit ranije procenjivao samo oko 50.000 Vlaha na celom Balkanskom poluostrvu. Kada je u Albaniji u aprilu 1992. izabrana nova demokratska vlada, tamošnjim Vlasima je dozvoljeno da organizuju etničko društvo. za kratko vreme,

Ali onda je izbila grčko-albanska kriza. Grci tvrde da njihova manjina broji 400.000, a Albanci 60.000 - podaci nijedne strane nisu pouzdani. Grčki nacionalisti imaju tendenciju da sve pravoslavne hrišćane Albanije ubrajaju u „Grke“, uključujući Vlahe i Albance. Bilo je aktivnih napora da se ojačaju grčke pretenzije udvaranjem Vlasima, i za razliku od polovičnih rumunskih pokušaja da učine isto, Grci se postižu sa dobrim uspehom, iz mnogo razloga. Prvo, Vlasi vide Grčku kao moćnog zaštitnika od muslimanske većine Albanije. Oni takođe vide da im je izuzetna ekonomska prilika za prelazak preko granice u Grčkoj, samo ako se proglase „Severnim Epirotima“ (grčki izraz za njihovu manjinu u Albaniji). konačno, kada se govori o osiromašenim potomcima ovčara, nikada se ne sme potceniti moćna privlačnost dostojanstva koje imputuje veza sa Sokratom, Platonom i Homerom. Rezultat je da i u Albaniji Vlasi igraju na ruku ekonomskim, političkim, društvenim i diplomatskim snagama koje se zavere da ih asimiluju.

Ove balkanske mahinacije izazivaju haos u tri najveće autohtone zajednice Vlaha - onoj u Grčkoj, Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji i Albaniji. Skoro sve ostale vlaške zajednice su presađene. U Bugarskoj nema preostale zajednice o kojoj bi se moglo govoriti, osim nekoliko sela u Dobrudži, koje je Rumunija kolonizovala Vlasima kada je nakratko držala taj region između dva svetska rata. I dok je popis iz 1992. otkrio 28.088 Vlaha u samoj Rumuniji, tamošnji Vlasi rutinski navode brojke u stotinama hiljada. Bez obzira na njihov stvarni broj, zajednica u Rumuniji je posvećena asimilaciji u rumunsko društvo.

Vlaška dijaspora

Među Vlasima u Sjedinjenim Državama, interesovanje pokazano za prekookeansku zajednicu je iskomplikovano političkim situacijama koje se tamo odigravaju. Mnoge od tih starih podela reprodukuju se netaknute u SAD, tako da američka vlaška zajednica obično drži za sebe. Sjedinjene Države su dom najstarije i najveće vlaške organizacije koja neprekidno postoji, Društva Farsarotul (osnovano 1903. godine, danas ima 400 članova), koje dva puta godišnje izdaje bilten kojim pokušava da prati stanje Vlaha širom sveta. Glavni cilj Društva Farsarotul je da očuva etničku zajednicu u Americi tako što će joj obezbediti instituciju, glas i fokusnu tačku za članove, kao i tačku kontakta za autsajdere.

Nekolicina Vlaha se naselilo i u Zapadnoj Evropi, a od ranih 1980-ih, neki od njih pokušavaju da stvore bazu za pokretanje međunarodnog vlaškog kulturnog preporoda, održavajući konferencije i apelujući na Evropsku uniju za pomoć. Predvođena profesorom Vasileom Barbom, koji je povezan sa Univerzitetom u Frajburgu, ova grupa je poznata kao Unija za arumski jezik i kulturu (Uniunea tri Limba shi Cultura Aromana, ili ULCA). Iako se Unija sastoji uglavnom od Vlaha koji su proizašli iz starog prorumunskog pokreta, ona je raskinula sa tim pokretom zagovarajući vlaški (za razliku od rumunskog) identiteta. ULCA je takođe stvorila pismo za vlaški jezik umesto da koristi rumunsko ili grčko pismo, što je praksa Vlaha u ta dva nacionalistička pokreta.

Ali ULCA je bila oštrog tona prema progrčkim Vlasima, koji su ključ kulturnog opstanka Vlaha. Najrazvijeniji segment preostalog vlaškog stanovništva je u Grčkoj; jedini preostali vlaški grad, Metsovo, nalazi se u Grčkoj; najprivlačnija nacionalna država za Vlahe je tradicionalno bila Grčka.

Zapadnoevropski Vlasi su svojom antigrčkom retorikom osudili na propast svoje napore za očuvanje kulture. A sa njima su Vlasi možda izgubili svoju poslednju šansu za opstanak – svoju poslednju šansu za opstanak kao Vlasi – jer su starosedeoci koji su danas Vlasi preživeli, delom, asimilacijom, i to samo ponovo čine. Osim ako se ne razvije neka vrsta podsticaja za podsticanje Vlaha da ostanu Vlasi (kao što je finansiranje škola za podučavanje jezika i novina kako bi se proširila njegova valuta i korisnost), razumno je očekivati da će ova etnička grupa nestati u roku od jedne ili dve generacije. Njihov slučaj nas podseća da, iako je čovečanstvo možda umanjeno gubitkom neke etničke ili jezičke grupe, pojedini članovi grupe ponekad mogu dobiti.

Author: Balamaci Nicholas S.

Autorsko pravo na članak Cultural Survival, Inc.