CINCARSKI KOD: Tajna uspona i biološkog ugasnuća aleksinačkih elita

Na ovoj rekonstruisanoj fotografiji vidimo spoj dva sveta: tradicionalnog cincarskog odevanja starijih generacija koje su donele kapital sa juga, i modernog, evropskog stila mlađih potomaka, poput dr Đorđa Dimitrijevića, koji su to bogatstvo pretvorili u nauku i industriju.

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

Da bismo razumeli kako su porodice poput Ivkovića i Dimitrijevića oblikovale istoriju Aleksinca, moramo prvo razjasniti ko su oni zapravo bili. Iako se u Srbiji termin „Vlah” često koristi generalno, nauka i istorija prave jasnu razliku.

Ko su zapravo Cincari?

Cincari su deo šire balkanske vlaške zajednice koju danas čine dve osnovne kulturno-etničke grupe:

• Vlasi: Žive u prostoru istočne Srbije i severozapadne Bugarske i tradicionalno se nazivaju Vlasima.

• Aromani (Cincari): Potiču sa juga Balkana (severna Grčka, Albanija i Makedonija). Oblikovani su grčkom kulturom i sačuvali su svoj autentični jezik proizašao iz starog provincijskog latinskog.

Njihov opstanak kroz vekove rezultat je koncentracije na malom prostoru, skrovitosti u planinskom okruženju i svesnog izbegavanja kontakata sa drugima. Taj mentalitet „izolacije radi opstanka” bio je ključ njihovog uspeha, ali je dugoročno postao uzrok njihovog nestanka u modernom građanskom društvu.

---

Od Bitolja do Varoš-kapije: Bekstvo i preobražaj

Sve počinje 1820. godine. Dimitrije Šola, terzija iz sela Strpci kod Bitolja, imao je sina Stavru. Nakon što se Stavra zamerio lokalnom paši, bio je prinuđen da beži na sever, u Beograd. Naselivši se kod Varoš-kapije, menja ime u Krsta Dimitrijević. Ovo prilagođavanje prezimena (dodavanje nastavka -ić) bilo je tipično za Cincare koji su shvatili da je mimikrija uslov društvenog opstanka.

Krsta je potrošio „ćup dukata” kako bi sina Đorđa iškolovao u Beču. Iz te investicije 1871. godine izrastao je vrhunski lekar, okružni fizikus koji će postati jedna od ključnih figura aleksinačke istorije.

„Zatvoreni krug” i blago iz miraza

Dr Đorđe Dimitrijević ulazi u srce cincarske elite ženidbom sa ćerkom trgovca Koste Jankovića. Kosta je bio oženjen ćerkom moćnog kneza Milojka Ivkovića, doseljenika iz Dabra. Ovaj krug porodica kontrolisao je tri stuba moći: politiku (Ivković), kapital (Janković) i nauku (Dimitrijević).

Baš na imanju stečenom u miraz pronađen je mrki ugalj vrhunskog kvaliteta. Dr Đorđe je, zajedno sa industrijalcem Jovanom Apelom, 1883. godine otvorio prvi aleksinački rudnik, čime se cincarska pronicljivost materijalizovala u industrijsko blago tadašnje Srbije.

Prokletstvo izolacije i biološki kraj

Da bi sačuvali svoj entitet, Cincari doseljeni u Aleksinac mešali su se isključivo između sebe, pa su čak i kumove birali unutar istih krugova. Nama koji danas proučavamo rodoslove to je olakšalo posao, ali njima nije — brzo su se genetski istrošili i degenerisali. Imali su blistave primerke, ali su kao narod polako nestajali. Dok je kapital rastao, porodična stabla su se gasila.

---

Cincarski pečat na srpskoj modernizaciji

Možemo slobodno reći: naša gradska kultura u 19. veku u velikoj meri pripada Cincarima. Ta kultura je veoma slična, ako ne i istovetna onoj u ostalim balkanskim urbanim središtima, a pečat joj daju upravo oni. Cincari su bili nosioci balkanskog patrijarhalnog obrasca, a naša „zakasnela i krivudava modernizacija” bila je plodno tle da se taj obrazac dugo neguje i održava.

Posrbljivanje je ipak bilo neizbežno. Ono započinje onog trenutka kada su Cincari shvatili da Srbi pobeđuju Turke. Kako bi ostali u vrhu biznisa, socijalne i profesionalne hijerarhije, prihvatili su vidljiva i nevidljiva uslovljavanja sredine. Mešani brakovi i mimikrija postali su glavni kanali asimilacije i socijalne promocije.

Aleksinački rudnik, stara bolnica i gradske kuće ostaju kao spomenici tom vremenu. Cincari su se stopili sa većinom, ali su pre toga Srbiji podarili svoj najvredniji dar: temelje moderne građanske klase.