Ime Hrebeljan: Onomastički kod srednjovjekovnih Vlaha Bosne i Huma

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

U kolektivnoj svesti, ime Hrebeljan gotovo isključivo evocira uspomenu na kneza Lazara. Međutim, ako zaronimo u arhivsku građu Dubrovačke republike, otkrivamo sasvim drugačiju stvarnost. Daleko od vladarskih dvorova, Hrebeljan je bilo jedno od najučestalijih, „živih“ narodnih imena među vlaškim stočarskim stanovništvom srednjovekovne Bosne i Huma.

Arhivska stvarnost: Ime „običnog“ čoveka

Dok istorija plemstva počiva na svečanim poveljama, istorija običnog čoveka na Balkanu zapisana je u sudskim sporovima. Istoričari poput Đura Tošića i Bogumila Hrabaka analizom serija Lamenta de foris (Tužbe za štetu) i Debita Notariae (Knjige dugova) utvrdili su da je ime Hrebeljan (latinizovano kao Cherbelian) bilo onomastički standard vlaških katuna.

Ono se u dokumentima pojavljuje u tri ključna konteksta:

1. Ponosnička služba: Kao ime vođa karavana koji su prevozili robu iz Dubrovnika u unutrašnjost Bosne.

2. Sudski zapisnici: Kao ime aktera u „pljenovima“ (otimačinama stoke) i graničnim sporovima.

3. Jamstvo: Kao ime slobodnih ljudi koji su svojom imovinom garantovali za kredite.

Onomastički komšiluk i etimologija: Ime kao ogledalo asimilacije

Istoričarka Milica Grković u svom radu „Rečnik ličnih imena kod Srba“ navodi da je ime Hrebeljan autentično slovensko, izvedeno iz korena hreb (greben). Ipak, njegova učestalost u vlaškim katunima (poput Mirilovića i Vlahovića), nasuprot skoro potpunom odsustvu među slovenskim zemljoradničkim stanovništvom, ukazuje na dublji fenomen.

Etimološko značenje imena – „čovek sa grebena“ ili planinac – savršeno je opisivalo stanište i način života vlaškog stočara. U tom kontekstu, pojava Hrebeljana, uz imena kao što su Pribil, Vukosav, Radin i Brajan, Radul ne svedoči o slovenskom etnicitetu ovih ljudi, već o njihovoj ranoj slovenizaciji. Dok su prezimena često ostajala romanska, prihvatanje slovenskog onomastičkog fonda pokazuje kako su Vlasi, kroz jezičku asimilaciju, slovenskim terminima redefinisali svoj identitet unutar brdskih predela u kojima su obitavali.

Od sudskog zapisnika do kamenog spomenika

Ono što sudbinu jednog Hrebeljana čini opipljivom jesu stećci. Veliki istraživač Marko Vego dešifrovao je brojne natpise u Hercegovini koji potvrđuju prisustvo ovog imena na terenu. Često se dešava da se ličnost iz dubrovačke tužbe (npr. zbog duga za so) podudara sa imenom na stećku u nekoj od hercegovačkih nekropola (poput Boljuna ili Radimlje).

„Hrebeljan na stećku nije knez, već katunar ili slobodni stočar, čuvar 'plemenite baštine' čiji se identitet kroz vekove prelivao iz sudskih spisa u kameni spomen.“

Izvori i naučna aparatura

Za potkrepljivanje ovih tvrdnji, istoričari koriste specifičnu arhivsku građu koja se čuva u Državnom arhivu u Dubrovniku (DAD) i Orijentalnom institutu:

• Lamenta de foris (Serija VIII): Tužbe za štete počinjene van grada, gde su Hrebeljani iz Bosne redovni akteri.

• Debita Notariae (Serija XXXVI): Ugovori vlaških prevoznika; svezak 5 posebno beleži brojne Vlahe sa ovim imenom oko 1430. godine.

• Poimenični popis sandžaka vilajeta Hercegovina (1477): Osmanski defter (Tapu-tahrir br. 5) koji je priredio Ahmed S. Aličić, a u kojem se ime Hrebeljan identifikuje kao nosilac baština u džematima Mirilovića, Vlahovića i Pličića.

Zašto je ime nestalo?

Paradoksalno, učestalost imena u sudskim knjigama nije mu garantovala opstanak. Sa procesom sedentarizacije u 16. veku i jačim uticajem crkve, stara narodna imena polako bivaju zamenjena kalendarskim (hrišćanskim) imenima. Ime Hrebeljan je „okoštalo“ i preživelo isključivo u formi prezimena (Hrebeljanović, Rebelj), dok je kao lično ime praktično iščezlo.

Zaključna literatura:

1. Tošić, Đ., Donji Vlasi u srednjovijekovnoj dubrovačkoj građi, Beograd 2005.

2. Hrabak, B., Vlasi starovlaški u XV i XVI veku, Sarajevo 1978.

3. Vego, M., Zbornik srednjovjekovnih natpisa BiH, Sarajevo 1962–1970.

4. Aličić, A. S., Poimenični popis sandžaka vilajeta Hercegovina iz 1477. godine, Sarajevo 1985.

---

Zaključak: Ime Hrebeljan je mnogo više od dinastičkog simbola. Ono je autentični glas bosansko-hercegovačkih Vlaha – pastira, ratnika i trgovaca koji su svojom mobilnošću i radom spajali civilizacije Balkana i Mediterana.