Kako je Konstantin K. Đuresku opisivao Vlahe na Balkanu

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

Jedan od najcitiranijih i najuglednijih istoričara rumunske istoriografije, Konstantin K. Đuresku (Constantin C. Giurescu, 1901–1977), ostavio je iza sebe monumentalno delo Istoria Românilor („Istorija Rumuna“), objavljeno 1935. godine. Đuresku nije bio politički pamfletista, već istoričar koji je svoje zaključke gradio na temelju srednjovekovnih povelja, vizantijskih i zapadnih hronika, putopisa i istorijske geografije.

U svom radu posebnu pažnju posvećuje Vlasima na Balkanu, koje opisuje kao romansko stanovništvo sa sopstvenim društvenim i ekonomskim osobenostima. Analizom istorijskih izvora pokazuje da su Vlasi tokom srednjeg veka bili rasprostranjeni na širokom prostoru Balkana – u oblastima današnje Srbije, Bugarske, Severne Makedonije, Grčke i Albanije – gde su živeli u okviru Vizantijskog carstva, Drugog bugarskog carstva i srpskih srednjovekovnih država.

Đuresku ističe da su Vlasi imali prepoznatljivu društvenu organizaciju, zasnovanu na katunima – stočarskim zajednicama sa sopstvenim starešinama i jasno određenim pravima i obavezama. U srednjovekovnim poveljama često se pominju kao posebna društvena kategorija sa vojnim i poreskim dužnostima, što potvrđuje da su zauzimali značajno mesto u privrednom i vojnom životu srednjovekovnih balkanskih država.

Posebnu težinu njegovim zaključcima daje činjenica da se ne oslanja samo na rumunske izvore. Vlahe pominju i vizantijski, srpski, bugarski, ugarski i zapadnoevropski pisci, koji ih dosledno opisuju kao prepoznatljivu zajednicu sa karakterističnim načinom života. Upravo zbog toga Đuresku smatra da njihovo prisustvo na Balkanu predstavlja dobro dokumentovanu istorijsku činjenicu.

Jedan od događaja kojem posvećuje posebnu pažnju jeste ustanak braće Petra i Asena 1185. godine. Pozivajući se na vizantijskog istoričara Niketu Honijata, Đuresku zaključuje da su Vlasi imali značajnu ulogu u događajima koji su doveli do stvaranja Drugog bugarskog carstva. Time pokazuje da oni nisu bili marginalna zajednica, već važan politički i vojni činilac srednjovekovnog Balkana.

Istovremeno, Đuresku ne zastupa stav da su balkanski Vlasi bili potpuno odvojeni od romanskog stanovništva severno od Dunava. Naprotiv, smatra da su Vlasi južno od Dunava, zajedno sa precima današnjih Rumuna, Aromuna, Meglenorumuna i Istrorumuna, pripadali široj istočnoromanskoj zajednici nastaloj procesom romanizacije. Prema njegovom tumačenju, između romanskih zajednica sa obe strane Dunava postojale su istorijske, jezičke i kulturne veze, iako su se razvijale u različitim političkim okvirima.

Važno je naglasiti da Đuresku ne koristi pojam „Rumuni“ u današnjem nacionalnom smislu. Kada piše o srednjem veku, pod tim pojmom podrazumeva istočnoromansko stanovništvo koje je, prema njegovom shvatanju, nastalo romanizacijom balkansko-podunavskog prostora. Zato balkanske Vlahe ne opisuje kao „rumunsku manjinu“, već kao deo šire istočnoromanske zajednice čiji su se pojedini ogranci tokom vekova razvijali u različitim državama i pod različitim istorijskim okolnostima.

Đureskuovo delo stoga ne podržava ni krajnost da su balkanski Vlasi bili potpuno izolovana zajednica bez ikakvih veza sa severom, niti tvrdnju da su predstavljali stanovništvo koje je jednostavno doseljeno iz severnodunavskih zemalja. Njegov zaključak je nijansiraniji: Vlasi su bili autohtona istočnoromanska populacija Balkana sa sopstvenim istorijskim razvojem, ali i sa zajedničkim romanskim nasleđem i dugotrajnim vezama sa drugim istočnoromanskim zajednicama.

Upravo u tome leži trajna vrednost Đureskuovog rada. Njegova istraživanja pokazuju da se istorija Vlaha ne može svesti na savremene nacionalne kategorije. Srednjovekovni Balkan bio je prostor u kojem su se narodi, jezici i kulture vekovima preplitali, pa se i istorija Vlaha može razumeti samo u tom širem istorijskom kontekstu.

Literatura

Constantin C. Giurescu, Istoria Românilor, București, 1935.