Bukovska plašintijada – ukus tradicije vlaške kuhinje istočne Srbije (VIDEO)

Piše: Redakcija „Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa“

U selu Valakonje Bukovo, u opštini Boljevac, održana je treća po redu gastro-manifestacija „Bukovska plašintijada“, posvećena tradicionalnom jelu poznatom pod nazivom plašinta.

Manifestacija je okupila učesnike i posetioce sa ciljem da predstavi i sačuva deo gastronomske tradicije istočne Srbije. U takmičenju je učestvovalo desetak ekipa koje su pripremale plašinte prema receptima koji se u porodicama prenose kroz generacije.

Prvo mesto osvojila je ekipa „Čapkano fest“ iz sela Jablanica, drugo mesto pripalo je ekipi iz Rudne Glave, dok je treće mesto osvojila ekipa Kulturno-umetničkog društva „Aleksa Nikolić“ iz Osnića.

Pored pripreme plašinti, organizovani su sportski sadržaji i kulturno-umetnički program, čime je manifestacija dobila karakter okupljanja koje povezuje gastronomiju, običaje i lokalnu tradiciju.

Prvo mesto.  „Čapkano fest“ iz sela Jablanica. 

.

Plašinta – deo vlaške gastronomske tradicije

Plašinta (plaśintă) je jedno od tradicionalnih jela koje se priprema među Vlasima istočne Srbije, ali i u širem balkanskom prostoru. Naziv je povezan sa istočnoromanskim oblikom plăcintă, koji označava različite vrste jela od razvijenog testa, uključujući pite i druge oblike testa, često sa nadevom.

Kod Vlaha istočne Srbije plašinta se tradicionalno priprema od testa koje se razvlači i prži, a u zavisnosti od kraja i porodičnog recepta može se pripremati bez nadeva ili sa različitim nadevima, poput sira, krompira, kupusa ili drugih sastojaka.

Zbog jednostavnih namirnica i hranljivosti, ovakva jela bila su pogodna za svakodnevnu ishranu seoskog stanovništva, naročito u periodima kada su se obavljali zahtevni poljoprivredni i stočarski poslovi.

Kao i mnogi drugi tradicionalni recepti, način pripreme plašinte uglavnom se prenosio usmenim putem, u okviru porodice i lokalne zajednice.

Drugo mesto. Rudna Glava.

Tradicionalna kuhinja kao deo kulturnog nasleđa

Narodna kuhinja predstavlja važan deo kulturnog nasleđa jednog kraja. Kroz tradicionalna jela čuvaju se sećanja na način života, svakodnevne navike i znanja koja su se prenosila sa starijih generacija na mlađe.

Tradicionalna ishrana nije samo način pripreme hrane, već i svedočanstvo o uslovima života, dostupnim namirnicama i običajima jedne zajednice. Način pripreme jela, recepti i običaji vezani za trpezu predstavljaju deo nematerijalnog kulturnog nasleđa koje se prenosi kroz porodicu i lokalnu zajednicu.

U tom okviru, tradicionalna ishrana predstavlja važan izvor za proučavanje svakodnevnog života različitih zajednica, uključujući i Vlahe istočne Srbije. Kroz očuvanje starih recepata čuvaju se i delovi kulturnog sećanja i identiteta ovog kraja.

Treće mesto. KUD „Aleksa Nikolić“ iz Osnića

Manifestacija koja čuva tradiciju

Organizatori ovogodišnje „Bukovske plašintijade“ bili su Udruženje građana „Flujer“ iz Valakonja Bukova i Mesna zajednica, uz podršku Opštine Boljevac, Ministarstva za brigu o selu i Turističke organizacije Boljevac.

Ovakve manifestacije imaju značaj jer podstiču očuvanje tradicionalnih recepata, okupljaju lokalno stanovništvo i doprinose predstavljanju kulturne baštine istočne Srbije.

Bukovska plašintijada zato nije samo takmičenje u pripremanju hrane – ona predstavlja priliku da se predstavi jedan deo svakodnevnog života i tradicije koja je deo kulture vlaških sela ovog kraja.

Mit o praznom Balkanu: Kako su planinski salaši i povratnici „iz Preka“ oblikovali stanovništvo Istočne Srbije

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

Kada se u našim istorijskim krugovima povede reč o naseljavanju Srbije u 18. i 19. veku, najčešće se poteže dobro poznata, romantična teorija: zemlja je posle ratova bila potpuno pusta, a onda su stigli talasi doseljenika sa Kosova i Metohije, Vlaške i „napunili“ prazna prostranstva.

U popularnoj literaturi često se stvara utisak da je najveći deo stanovništva Srbije nastao gotovo isključivo doseljavanjem sa Kosova i Metohije i iz severnih balkanskih oblasti.

Međutim, prosta matematika i demografska logika govore suprotno. Nemoguće je da je jedno geografski ograničeno područje poput Kosova imalo više stanovnika nego cela Šumadija, Vojvodina i Timočka krajina zajedno. Pa kako se onda Istočna Srbija, od pustih austrijskih procena iz 1718. godine, tako brzo pretvorila u gusto naseljeni region sa stotinama hiljada Srba i Vlaha?

Pravi odgovori ne leže u kabinetima carskih birokrata, već u dubokim šumama Homolja, vrletima Kučaja i Deli Jovana, kao i u zaboravljenim svedočenjima samih meštana koje je nauka uspela da sačuva.

Nevidljiva istorija: Šta zapravo pokazuju austrijski popisi?

U istorijskoj literaturi često se navodi čuveni Najpergov popis iz 1718. godine (nastao kada je Austrijska monarhija preuzela ove krajeve od Turaka). Taj dokument beleži stravičnu pustoš: celo Homolje imalo je svega 10 naseljenih sela sa ukupno 80 kuća, dok je porečki kraj (oko Donjeg Milanovca) imao jedva 60 dimnjaka.

Znači li to da na tom ogromnom prostoru zaista nije bilo žive duše? Ni blizu.

Carske administracije – i turska i austrijska – imale su jednu veliku manu: popisivale su samo ono što vide pored glavnih drumova i u rečnim dolinama. Za njih je selo bilo „pusto“ (Wusten) ako na starom mestu nema nikoga da plati porez na licu mesta. Austrijski i osmanski popisi prvenstveno su bili poreski i administrativni registri. Zbog ratnih prilika, rasutog planinskog stanovanja i privremenih zbegova, deo stanovništva je ostao nepotpuno evidentiran.

Narod, poučen vekovnim iskustvom stradanja, primenio je genijalnu taktiku preživljavanja: povukao se u teško pristupačne planinske oblasti. Izbegavajući doline, i vlaške i srpske porodice povukle su se duboko u neprohodne planinske šume. Živeli su raspršeni po izolovanim salašima, pojatama i strugama, kilometrima udaljeni jedni od drugih. Bavili su se zemljoradnjom, ali i stočarstvom, jer je stoka mogla brzo i nečujno da se potera još dublje u planinu ako straža javi da dolazi vojska.

Mnoge današnje vlaške porodice u Istočnoj Srbiji i danas čuvaju predanja o ovom procesu. Njihovi preci živeli su u raspršenim planinskim stanovima, pojatama i salašima, a tokom 19. veka mnoge porodice postepeno su se spuštale u niže predele i formirale zaseoke, iz kojih su kasnije nastala ili se razvila današnja zbijena sela. Ovakav proces potvrđuju i antropogeografska i etnološka istraživanja istočne Srbije. Za zvanične popise 18. veka, stanovništvo koje je živelo u teško pristupačnim planinskim naseljima često je ostajalo slabo evidentirano ili potpuno izvan administrativne evidencije. 

Veliki povratak: Beg iz austrijskog raja

Drugi ključni izvor za razbijanje mita o „pustoj zemlji“ jesu austrijski i turski vojni dokumenti iz sredine 18. veka koji svedoče o takozvanoj reemigraciji – masovnom povratku naroda koji je ranije izbegao preko Dunava.

Tokom ratnih razaranja 1690. i 1716. godine, znatan broj Srba i Vlaha jeste prešao Dunav tražeći spas u Banatu, Sremu i Erdelju (tadašnjoj Austriji, u narodu zvanoj „Preko“). Međutim, tamo ih nije sačekao raj. Život u Habzburškoj monarhiji nije ispunio očekivanja mnogih izbeglica. Austrijske vlasti su ih opteretile surovim feudalnim nametima, kulukom i prisilnom vojnom službom na Vojnoj granici.

U austrijskim vojnim izveštajima iz Banata (1720–1740), koji se danas čuvaju u Beču, zabeležen je pravi mali rat na Dunavu. Oficiri ogorčeno izveštavaju komandu u Temišvaru da im „čitava sela Vlaha i Srba noću krišom preplivavaju Dunav i beže natrag u Srbiju“. Austrijski vojni i administrativni izvori iz prve polovine 18. veka beleže česte slučajeve povratka stanovništva iz Banata i drugih habzburških oblasti u Srbiju. Vlasti su nastojale da spreče takve odlaske pojačanom kontrolom dunavske granice. Austrija je podizala osmatračnice i pojačavala rečne patrole, ali narod se masovno vraćao na zemlju svojih dedova, dovodeći sa sobom i potomke rođene u izbeglištvu. Istovremeno, turske paše su iz Beograda i Vidina svesno slale poruke preko Dunava, nudeći narodu poreske olakšice i slobodu samo da se vrate i ponovo obrađuju napuštene posede.

Istovremeno, brojni doseljenici pristizali su i iz današnje severozapadne Bugarske (Vidinskog, Belogradčičkog i Trnskog kraja), pa je demografski razvoj Istočne Srbije rezultat preplitanja više migracionih tokova, a ne jednog jedinog izvora stanovništva.

Šta kaže nauka? Svedočenja sa terena

Da ova priča nije plod nagađanja, potvrđuju obimna antropogeografska i etnološka istraživanja koja su od kraja 19. veka sprovodile Srpska kraljevska akademija, potom Srpska akademija nauka, a kasnije i Etnografski institut Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU). Ova istraživanja nastala su u okviru antropogeografske škole Jovan Cvijić, čiji su učenici i sledbenici obilazili sela, razgovarali sa najstarijim meštanima i beležili porodična rodoslovlja, seobe i predanja o poreklu stanovništva.

U čuvenoj ediciji „Naselja i poreklo stanovništva“ (SANU), ključne studije za ovaj kraj donose neoborive dokaze:

• Marinko Stanojević („Crna Reka“ i „Timok“): Istražujući zaječarski, boljevački i knjaževački kraj, Stanojević je zabeležio stotine predanja koja dokazuju da je veliki broj starosedelačkih rodova stanovništva zapravo lokalnog porekla. Oni su preživeli najgore ratne talase u zbegovima oko Rtnja i Kučaja. Stanojević detaljno opisuje kako su te porodice u 19. veku postepeno silazile sa svojih pojata i naseljavale doline.

• Kosta Jovanović („Negotinska Krajina i Ključ“, 1940): Jovanović je sistematski istražio poreklo gotovo svih rodova u Negotinskoj Krajini i Ključu, beležeći za svaku porodicu njeno predanje o poreklu i migracionom putu. Njegovi podaci pokazuju da je stanovništvo ovog kraja nastajalo složenim procesom: uz starosedelačke rodove, evidentirani su doseljenici iz Vlaške (među njima i tzv. Carani), porodice koje su se vraćale iz Banata nakon ranijih seoba preko Dunava, kao i stanovništvo koje se iz planinskih oblasti Deli Jovana i okolnih krajeva postepeno spuštalo u niže predele. Jovanovićevo istraživanje potvrđuje da demografska slika Negotinske Krajine nije rezultat jednog velikog migracionog talasa, već dugotrajnog preplitanja starosedelačkog stanovništva, povratnih migracija i doseljavanja iz susednih oblasti.

• Dr Dragoslav Antonijević („Stočarstvo Homolja“) i etnolog Paun Es Durlić: Njihovi naučni radovi detaljno dokumentuju fenomen prelaska sa salašarskog na seoski sistem. Oni navode i zvanične naredbe vlasti Kneževine Srbije iz vremena Obrenovića o takozvanom „ušoravanju“ sela. Država je, naime, administrativnim merama, a ponegde i kaznenim odredbama tvrdoglave gorštake (i Srbe i Vlahe) primorala da napuste izolovani život na planinskim salašima i podignu kuće jedne uz druge pored puta, kako bi mogla da im razreže porez, otvori škole i uvede ih u zakonske tokove.

Biološka eksplozija pod Obrenovićima

Na kraju, kada su se spojili povratnici „iz Preka“, lokalni narod koji je sišao sa skrivenih salaša i doseljenici iz okolnih prenaseljenih oblasti (iz Timočke doline sa bugarske strane, Severne Makedonije i dinarskih krajeva), desio se ključni faktor – prirodni priraštaj.

Kada je u 19. veku pod knezom Milošem zavladao definitivan mir, a narod dobio sopstvenu zemlju u slobodnoj državi, stvoreni su idealni uslovi. Hrane je bilo u izobilju, a porezi su bili podnošljivi. U tim uslovima, velike porodične zadruge u Istočnoj Srbiji su prosto eksplodirale. Zvanični popisi iz 1834. i 1846. godine beleže da je u Timočkoj krajini prosek bio između 8 i 10 stanovnika po jednoj kući, dok su u selima oko Negotina zabeležene zadruge sa po 25 do 30 članova koji žive pod istim krovom.

Istočnu Srbiju nije napunilo mitsko preseljenje jednog jedinog regiona. Napunila je žilavost naroda koji je prevario imperije tako što se sakrio u šumu, tvrdoglavost povratnika koji nisu hteli da budu austrijski kmetovi, i konačno, sloboda koja je omogućila da se u tim brdima rodi nezapamćen broj dece. Istorija ovog kraja nije napisana mastilom carskih pisara, već stopama onih koji su sa svojih planinskih salaša sišli da stvore svet koji danas poznajemo.

Demografski razvoj Istočne Srbije ne može se objasniti jednim velikim migracionim talasom niti poreklom iz samo jednog regiona. Bio je to rezultat dugotrajnog preplitanja više procesa: opstanka dela starosedelačkog stanovništva u planinskim zbegovima, povratnih migracija preko Dunava, doseljavanja iz susednih oblasti i izuzetno visokog prirodnog priraštaja tokom 19. veka. Upravo ta kombinacija činilaca oblikovala je stanovništvo Istočne Srbije kakvo poznajemo danas.

Kako je Konstantin K. Đuresku opisivao Vlahe na Balkanu

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

Jedan od najcitiranijih i najuglednijih istoričara rumunske istoriografije, Konstantin K. Đuresku (Constantin C. Giurescu, 1901–1977), ostavio je iza sebe monumentalno delo Istoria Românilor („Istorija Rumuna“), objavljeno 1935. godine. Đuresku nije bio politički pamfletista, već istoričar koji je svoje zaključke gradio na temelju srednjovekovnih povelja, vizantijskih i zapadnih hronika, putopisa i istorijske geografije.

U svom radu posebnu pažnju posvećuje Vlasima na Balkanu, koje opisuje kao romansko stanovništvo sa sopstvenim društvenim i ekonomskim osobenostima. Analizom istorijskih izvora pokazuje da su Vlasi tokom srednjeg veka bili rasprostranjeni na širokom prostoru Balkana – u oblastima današnje Srbije, Bugarske, Severne Makedonije, Grčke i Albanije – gde su živeli u okviru Vizantijskog carstva, Drugog bugarskog carstva i srpskih srednjovekovnih država.

Đuresku ističe da su Vlasi imali prepoznatljivu društvenu organizaciju, zasnovanu na katunima – stočarskim zajednicama sa sopstvenim starešinama i jasno određenim pravima i obavezama. U srednjovekovnim poveljama često se pominju kao posebna društvena kategorija sa vojnim i poreskim dužnostima, što potvrđuje da su zauzimali značajno mesto u privrednom i vojnom životu srednjovekovnih balkanskih država.

Posebnu težinu njegovim zaključcima daje činjenica da se ne oslanja samo na rumunske izvore. Vlahe pominju i vizantijski, srpski, bugarski, ugarski i zapadnoevropski pisci, koji ih dosledno opisuju kao prepoznatljivu zajednicu sa karakterističnim načinom života. Upravo zbog toga Đuresku smatra da njihovo prisustvo na Balkanu predstavlja dobro dokumentovanu istorijsku činjenicu.

Jedan od događaja kojem posvećuje posebnu pažnju jeste ustanak braće Petra i Asena 1185. godine. Pozivajući se na vizantijskog istoričara Niketu Honijata, Đuresku zaključuje da su Vlasi imali značajnu ulogu u događajima koji su doveli do stvaranja Drugog bugarskog carstva. Time pokazuje da oni nisu bili marginalna zajednica, već važan politički i vojni činilac srednjovekovnog Balkana.

Istovremeno, Đuresku ne zastupa stav da su balkanski Vlasi bili potpuno odvojeni od romanskog stanovništva severno od Dunava. Naprotiv, smatra da su Vlasi južno od Dunava, zajedno sa precima današnjih Rumuna, Aromuna, Meglenorumuna i Istrorumuna, pripadali široj istočnoromanskoj zajednici nastaloj procesom romanizacije. Prema njegovom tumačenju, između romanskih zajednica sa obe strane Dunava postojale su istorijske, jezičke i kulturne veze, iako su se razvijale u različitim političkim okvirima.

Važno je naglasiti da Đuresku ne koristi pojam „Rumuni“ u današnjem nacionalnom smislu. Kada piše o srednjem veku, pod tim pojmom podrazumeva istočnoromansko stanovništvo koje je, prema njegovom shvatanju, nastalo romanizacijom balkansko-podunavskog prostora. Zato balkanske Vlahe ne opisuje kao „rumunsku manjinu“, već kao deo šire istočnoromanske zajednice čiji su se pojedini ogranci tokom vekova razvijali u različitim državama i pod različitim istorijskim okolnostima.

Đureskuovo delo stoga ne podržava ni krajnost da su balkanski Vlasi bili potpuno izolovana zajednica bez ikakvih veza sa severom, niti tvrdnju da su predstavljali stanovništvo koje je jednostavno doseljeno iz severnodunavskih zemalja. Njegov zaključak je nijansiraniji: Vlasi su bili autohtona istočnoromanska populacija Balkana sa sopstvenim istorijskim razvojem, ali i sa zajedničkim romanskim nasleđem i dugotrajnim vezama sa drugim istočnoromanskim zajednicama.

Upravo u tome leži trajna vrednost Đureskuovog rada. Njegova istraživanja pokazuju da se istorija Vlaha ne može svesti na savremene nacionalne kategorije. Srednjovekovni Balkan bio je prostor u kojem su se narodi, jezici i kulture vekovima preplitali, pa se i istorija Vlaha može razumeti samo u tom širem istorijskom kontekstu.

Literatura

Constantin C. Giurescu, Istoria Românilor, București, 1935.