Mit o „pokvarenom jeziku“: Zašto su Vlasi u Srbiji autentični balkanski starosedeoci

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

Kada politički aktivisti i kabinetski lingvisti izjave da je jezik Vlaha u istočnoj Srbiji samo „pokvareni dijalekt savremenog rumunskog“, oni ne pokazuju samo nepoštovanje – oni pokazuju zastrašujuće nepoznavanje istorije i demografije Balkana. Njihova teza se ruši onog trenutka kada iz udobnih fotelja kroče na teren i suoče se sa živom stvarnošću i ogromnim razlikama među samim vlaškim govorima.

Najočigledniji primer su Crnorečki Vlasi, čiji se govor toliko razlikuje od govora u Krajini ili ka Homolju. Kako je moguće da jedan te isti „dijalekt“ ima tako duboke, nepremostive razlike unutar svega nekoliko desetina kilometara?

Odgovor leži u istorijskoj istini koju zvanični Bukurešt uporno ignoriše: Vlasi u istočnoj Srbiji su u svojoj osnovi balkanski starosedeoci.

Starosedelačka većina i talasi migracija

Zvanična rumunska istoriografija pokušava sve romanske govore na Balkanu da spakuje u isti koš i predstavi ih isključivo kao rezultat seoba sa severa Dunava iz 18. veka. To je gruba manipulacija istorijskim činjenicama koja prećutkuje ključne istorijske procese.

Niko ne negira da je migracija iz Vlaške bilo. Međutim, ti migranti na desnu obalu Dunava nisu došli na praznu teritoriju, niti su ikada činili većinu. Pre svega, u Ključu, Negotinskoj Krajini, kao i u celoj Timočkoj Krajini, odvajkada je živelo autohtono, starosedelačko vlaško stanovništvo – potomci romanizovanih meštana unutrašnjeg Balkana koji su preživeli dolazak Slovena.

Ono što zvanični Bukurešt namerno prećutkuje jeste da su se vekovima pre tog 18. veka migracije masovno odvijale u suprotnom smeru – sa Balkana preko Dunava, i to mnogo pre dolaska Turaka.

Migracije stanovništva preko Dunava imaju duboke istorijske korene koji sežu još u doba rimskih osvajanja i rani srednji vek. Ta vekovna kretanja i mešanja naroda zapravo su oblikovala i stvorila današnju sliku na terenu. Vladari sa severa Dunava su u više navrata nudili besplatnu zemlju i poreske olakšice kako bi naselili svoje oblasti, što je privlačilo kako vlaške starosedece sa Balkana, tako i Srbe i Bugare. Na to su se nadovezivale stalne migracije stočara u potrazi za boljom ispašom, kao i beg naroda pred pustošenjima u srednjovekovnim ratovima. Kasnije, pod pritiskom osmanskih najezda i austrijsko-turskih ratova, ti zbegovi preko reke postali su još masovniji.

Kada su se prilike u Srbiji stabilizovale, mnogi od potomaka tih ljudi su se vratili na svoja prastara ognjišta. Dakle, ti takozvani „migranti“ iz 18. veka u velikoj meri nisu bili nikakvi stranci, već potomci vlaških starosedelaca koji su se vratili svojoj kući, zatvarajući istorijski krug privrednih i ratnih seoba.

Dok su se u Negotinskoj Krajini i Ključu ti povratnici i noviji doseljenici pomešali sa starosedeocima koji nisu ni odlazili, Crnorečki Vlasi su zbog geografske izolacije ostali potpuno po strani tih procesa. U njihovim selima tek po koja porodica potiče od tih kasnijih faza doseljavanja, uglavnom iz savremenih mešovitih brakova. Zbog toga su Crnorečki Vlasi sačuvali izvornu jezičku matricu koja jasno svedoči o dubokoj balkanskoj autohtonosti.

Mit o „pokvarenom jeziku“ i laboratorija u Bukureštu

Proglasiti prastari govor vlaških starosedelaca „pokvarenim rumunskim“ je naučni apsurd. Moderni rumunski jezik je politički projekat iz 19. veka – jezik „stvoren u laboratoriji“ tako što je uzet jedan lokalni dijalekt oko Bukurešta, nasilno očišćen od autohtonih balkanskih i slovenskih elemenata, i veštački dopunjen hiljadama francuskih i italijanskih neologizama.

Vlasi u istočnoj Srbiji nikada nisu bili deo tog političkog i državnog projekta. Dok je Bukurešt menjao svoj jezik dekretima, vlaški govori su se na tlu Srbije razvijali prirodno i organski. Oni su živa vremenska kapsula koja je sačuvala prastaru romansku leksiku koja je u samoj Rumuniji davno izbrisana.

 Autentični identitet

Izjednačavati autohtone govore Vlaha iz istočne Srbije sa književnim standardom u Rumuniji je isto što i tvrditi da je staroengleski jezik zapravo „pokvareni moderni engleski“.

Vlasi istočne Srbije nisu „propustili“ rumunsku jezičku reformu – oni u njoj nisu ni učestvovali jer imaju sopstveni identitet, sopstvenu istorijsku sudbinu i neraskidivu vezu sa Srbijom u kojoj vekovima žive kao svoji na svome. Pokušaj političkog krojenja njihove istorije pada na najvažnijem ispitu: na jeziku samog naroda.

Referenca za istorijski kontekst: Analiza demografskih kretanja i autohtonog kontinuiteta romanskog stanovništva na unutrašnjem Balkanu kroz vekove.