Dimitrije Ončul: Balkan je kolevka iz koje je potekao istočni romanizam

Dimitrije Ončul (1856–1923) – utemeljivač kritičke istoriografije. Source: Wikipedia

Kada politički krugovi iz Bukurešta pokušavaju da predstave balkanske Vlahe kao neku vrstu „odbegle dijaspore“, oni svesno prećutkuju radove čoveka koji je utemeljio modernu kritičku istoriografiju u Rumuniji. Dimitrije Ončul (Dimitrie Onciul, 1856–1923), profesor Univerziteta u Bukureštu i predsednik Rumunske akademije, zadao je najteži udarac romantičarskim mitovima u svojoj revolucionarnoj studiji „Teorija admigracije“ (Teoria admigrațiunii. Studiu critic asupra istoriografiei românești, 1885–1886).

U ovom radu, objavljenom u najuticajnijem naučnom časopisu tog doba Convorbiri Literare, Ončul je hirurški precizno dokazao ono što je danas trn u oku zvaničnoj politici: Balkan je istorijska kolevka i glavno središte formiranja svih Vlaha, a ne Karpati.

Rušenje dacijanskog mita

Pre Ončula, zvanična romantičarska istorija u Rumuniji je tvrdila da su Rimljani u Dakiji (današnjoj Rumuniji) magično opstali na istom mestu od antike do srednjeg veka, bez obzira na vekovne najezde varvara. Ončul je uveo strogu kritičku metodu i dokazao:

• Prekid kontinuiteta na severu: Nakon povlačenja cara Aurelijana 271. godine n.e., zvanična rimska uprava, vojska i glavnina građanskog romanskog stanovništva evakuisane su južno od Dunava. Na severu Dunava, u napuštenoj Dakiji, prekinut je državni kontinuitet, a tamo je ostalo uglavnom neromanizovano, varvarsko stanovništvo (Slobodni Dačani i Karpi) koje nikada nije ni primilo latinski jezik niti rimski način života.

• Arheološki dokazi: Nakon 271. godine na prostoru današnje Rumunije potpuno nestaju rimski natpisi, rimski novac prestaje masovno da cirkuliše, a gradovi propadaju i pretvaraju se u ruševine koje naseljavaju germanska i slovenska plemena. Tamo više nije bilo institucionalne osnove za masovno prenošenje latinskog jezika s kolena na koleno.

• Balkan kao stvarna kolevka: Formiranje naroda i transformacija latinskog jezika u protorumunski (balkanski latinski) odigrali su se na unutrašnjem Balkanu (prostor današnje istočne Srbije, Bugarske i Severne Makedonije). Tu, u bezbednosti Balkanskog poluostrva (u provincijama kao što su Dacia Ripensis i Dacia Mediterranea), nastalo je i opstalo vlaško narodno jezgro.

• Proces admigracije: Tek vekovima kasnije (od 12. veka), kroz proces koji Ončul naziva admigracija (doseljavanje radi pridruživanja), delovi ovog velikog i brojnog balkanskog vlaškog naroda počinju da prelaze reku na sever. Oni naseljavaju teritoriju današnje Rumunije, gde se spajaju sa retkim, preostalim romanskim elementima na Karpatima i svojom brojnošću ih potpuno asimiluju.

Šta to znači za današnje Vlahe?

Zaključak Dimitrija Ončula je jasan: Vlasi u istočnoj Srbiji i na širem Balkanu nisu nikakva „manjina koja se doselila iz Rumunije“. Suprotno od toga – oni su direktni potomci autohtonog stanovništva koje je ostalo u sâmoj prapostojbini istočnog romanizma, na južnoj strani Dunava.

Balkanski Vlasi su istorijski stariji od moderne rumunske nacije i imaju svako legitimno i istorijsko pravo da svoj autentični identitet, jezik i kulturu čuvaju na sopstvenoj zemlji.

Referenca za blog:

Dimitrie Onciul, Teoria admigrațiunii. Studiu critic asupra istoriografiei românești, Convorbiri Literare, Iași, 1885–1886.