Demitologizacija istorije: Kako Lucijan Boja ruši mit o zajedničkom poreklu Vlaha i Rumuna

Piše: Redakcija "Vlasi Balkana – Čuvari romanskog nasleđa"

Pokušaji da se celokupno romansko stanovništvo socijalističke i moderne Rumunije, kao i svi autohtoni Vlasi južno od Save i Dunava, podvedu pod zajednički, jedinstveni nacionalni imenitelj, predstavljaju klasičan primer politizovanog narativa 19. i 20. veka. U naučnoj zajednici koja drži do izvora i metodologije, ovaj konstrukt je odavno doživeo ozbiljne udarce. Jedan od najzaslužnijih ljudi za ogoljavanje ovih mitova jeste Lucijan Boja (Lucian Boia), profesor emeritus Univerziteta u Bukureštu i jedan od najcenjenijih savremenih rumunskih istoričara.

Njegovo kapitalno delo „Istorija i mit u rumunskoj svesti“ (Istorie și mit în conștiința românească) izazvalo je svojevremeno intelektualni zemljotres u Rumuniji, jer je naučno i hladnokrvno demontiralo državne mitove na kojima su insistirali kako romantičari 19. veka, tako i Čaušeskuov nacional-komunistički režim.

Za naš blog, Bojin rad je od ključne važnosti jer nudi jasne naučne odgovore na pitanje: Zašto su balkanski Vlasi zaseban istorijski i etnički entitet u odnosu na Rumune?

 Problem retroaktivnog nacionalizma: „Vlah“ nije isto što i „Rumun“

Boja upozorava na jednu od najvećih metodoloških grešaka moderne rumunske istoriografije – retroaktivno učitavanje nacionalnog identiteta u srednji vek i antiku.

Pre 19. veka, termin Vlah bio je opšti egzonim (naziv koji su koristili drugi narodi – Grci, Sloveni, Mađari, Nemci) za sve zajednice u istočnoj i jugoistočnoj Evropi koje su govorile nekim od istočnoromanskih jezika. Međutim, Boja naglašava da lingvistička srodnost nije implicirala i zajednički nacionalni identitet.

Moderna rumunska nacija je veštački konstrukt nastao tek sredinom 19. veka (spajanjem Kneževina Vlaške i Moldavije 1859. godine). Pokušaj da se svaki istorijski pomen reči „Vlah“ na Balkanu automatski prevede kao „Rumun“ predstavlja grubu manipulaciju. Balkanski Vlasi nikada nisu bili deo tog političkog i državotvornog projekta, niti su delili isto kolektivno sećanje sa stanovništvom severno od Dunava.

Različita etnogeneza: Slom „čistog dačkog kontinuiteta“

Zvanični Bukurešt je decenijama forsirao priču o direktnom, gotovo netaknutom kontinuitetu antičkih Dačana i Rimljana. Boja je ovaj mit potpuno urušio iznoseći istorijske činjenice:

• Nestanak Dačana: Tokom Trajanovih ratova početkom 2. veka, muško dačko stanovništvo je masovno desetkovano, a teritorija Dakije je pretrpela radikalnu, agresivnu kolonizaciju ljudima iz svih delova Rimskog carstva.

• Kratki rimski period: Rimska Dakija (severno od Dunava) bila je pod vlašću Rima svega oko 160 godina (do Aurelijanovog povlačenja 271. godine). To je previše kratak period za formiranje stabilnog, čistog etnosa koji bi preživeo naredne vekove seobe naroda.

Boja objašnjava da je rumunski etnos zapravo kasniji, sinkretički proizvod ogromnog mešanja sa Slovenima severno od Dunava, dok je etnogeneza balkanskih Vlaha južno od Dunava tekla potpuno drugim tokom. Balkanski Vlasi svoj koren vuku iz romanizacije južnih Tračana, Ilira, Dardanaca i zajednica koje su vekovima bile pod uticajem grčke i vizantijske kulturne sfere. Ove dve grupe nisu delile istu teritoriju, istu administraciju, niti isti etnički supstrat.

Kritika rumunskog kulturnog imperijalizma na Balkanu

Posebno zanimljiv deo Bojine analize odnosi se na kraj 19. i početak 20. veka, kada je novostvorena Kraljevina Rumunija počela da sprovodi agresivnu propagandu među Arumunima i ostalim Vlasima na prostoru Makedonije, Albanije, Grčke i Srbije.

Bukurešt je otvarao rumunske škole, finansirao crkve i ubeđivao balkanske Vlahe da su oni „Makedo-Rumuni“. Boja ovaj proces jasno definiše kao političku instrumentalizaciju. Rumunija nije delovala iz altruizma ili „bratske ljubavi“, već je koristila balkanske Vlahe kao monetu za potkusurivanje i geopolitički pritisak na susedne balkanske države (Grčku, Bugarsku i Srbiju) tokom Balkanskih ratova.

Paradoks je bio očigledan: balkanski Vlasi nisu razumeli standardni, veštački relatinizovani rumunski jezik, niti su imali ikakve veze sa karpatskim prostorom. Boja pokazuje da je ovaj pokušaj asimilacije bio neprirodan i istorijski neutemeljen.

 Jezički raskol i očuvanje arhaičnosti

Dok je moderna rumunska država u 19. veku izvršila radikalnu i veštačku „čistku“ svog jezika (namerno izbacujući slovenske elemente i uvozeći francuske i italijanske neologizme kako bi se približili Zapadu), balkanski Vlasi su ostali izolovani.

Boja ukazuje na to da su različite romanske zajednice razvile potpuno drugačije društvene modele. Dok su Vlasi na severu kreirali sedelačku, feudalnu državnu strukturu, balkanski Vlasi su zadržali transhumantno stočarstvo (sezonsko kretanje) ili su postali urbani trgovci (poput čuvenih Cincara). Ta vrsta izolacije od Bukurešta omogućila je vlaškim govorima na Balkanu da zadrže izvorne latinske arhaizme i zasebne gramatičke strukture koje su se razvijale nezavisno više od hiljadu godina.

 Nauka na strani autentičnosti

Rad Lučijana Boje je od neprocenjive vrednosti upravo zato što dolazi iz samog srca rumunske akademske zajednice. Njegova demitologizacija jasno poručuje: istorija se ne može prekrajati radi modernih nacionalnih programa.

Balkanski Vlasi nisu „dijaspora“ Rumunije, niti su odbegla grana rumunskog naroda. Oni su autohtoni, originalni čuvari romanskog nasleđa na Balkanu, čiji su etnički koreni, istorijska sudbina i jezik potpuno autohtoni i nezavisni od Karpata. Svaki pokušaj brisanja te posebnosti u ime zajedničkog „rumunskog“ imenitelja nije ništa drugo do nastavak prevaziđenih političkih mitova iz 19. veka.